روابط تجاری ایران و روسیه در دوره دوم حکومت صفویه (1135-996ق./1723-1588م.)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ دانشگاه شیراز

2 کارشناس ارشد تاریخ ایران اسلامی

3 عضو هیأت علمی دانشگاه پیام نور استان هرمزگان

چکیده

روابط سیاسی و بازرگانی ایران با کشورهاى اروپایى و برخی کشورهاى همسایه از عصر صفوى قوت گرفت. دولت روسیه نیز با اهداف سیاسی و تجاری باب روابط را با دولت صفویه گشود و راه‌های شمالی امکانات فراوانی را برای آن کشور فراهم ساخت که رابطه خود را با ایران از طرف دریای خزر و سرزمین‌های شرق و غرب این دریا برقرار کند. نخستین روزنه روابط تجاری ایران و روسیه در دوره صفوی از طریق سفارت نماینده کمپانی مسکوی برای شاه طهماسب اول صورت گرفت، اما در دوره شاه عباس اول مناسبات تجاری دو کشور وارد مرحله جدیدی شد. در واقع او در زمینه تجارت خارجی انعطاف و تساهل را به عنوان راه برون رفت از انزوای ایران صفوی برگزید. به این ترتیب ایران را به پیکره جهان رو به رشد پیوند زد. اما با مرگ شاه عباس اول جانشینان وی علاقه کمتری به تجارت نشان دادند. همچنین دو کشور ضمن فرستادن سفارت‌های خود به کشور یکدیگر علاوه بر اهداف سیاسی، منافع تجاری را نیز در دستور کار این سفارت‌ها قرار دادند. از جمله گروه‌هایی که نقش کلیدی در روابط تجاری ایران و روسیه ایفاء کردند، ارامنه بودند. سرانجام با به قدرت رسیدن پطر کبیر معادلات سیاسی تجاری دو کشور به سود روسیه پایان یافت. در مقاله حاضر با در نظر داشتن ین روند، بررسی تفصیلی با هدف آشکار نمودن چگونگی روابط تجاری ایران و روسیه صورت می‌گیرد و جایگاه سیاسی توجه به این نوع رابطه تبیین می‌شود.

کلیدواژه‌ها


منابع و مآخذ

اعراب هاشمی، شکوه السادات (1383) نقش ارامنه در تجارت خارجی صفویه، مجموعه مقالات ایران زمین در گستره تاریخ صفویه، به اهتمام: مقصودعلی صادقی، تبریز: ستوده.

اولئاریوس، آدام (1379) سفرنامه اولئاریوس، جلد 1. ترجمه: حسین کردبچه، تهران: هیرمند.

امیری، حکیمه (1380) تجارت خارجی در دورۀ صفویه، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، سال دوم، شماره 8 - 7، تهران.

بورنوتیان، جورج. ای (1382) تاریخ ایران در اسناد ارامنه و روس‌ها، ترجمه: رجبعلی کاوانی، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره 11- 10، مرداد و شهریور، تهران.

پارسا دوست، منوچهر ]بی تا[ روابط دیپلماسی شاه عباس اول، ]بی جا[: ]بی نا[.

پور محمدی املشی، نصرالله (1384) تأملی در کتاب اسناد پادریان کرملی، کتاب ماه و تاریخ و جغرافیا، شماره 7-6، فروردین و اردیبهشت، تهران.

پیگلوسکایا، ن. و دیگران (1354) تاریخ ایران از گذشته تا امروز، ترجمه:کریم کشاورز. تهران: پیام.

تراب زاده، منیژه و دیگران (1373) ماهیت تحولات در آسیای مرکزی و قفقاز، تهران : وزارت امور خارجه.

جمال‌زاده، محمدعلی (1384) تاریخ روابط روس و ایران، تهران: سخن.

ستوده، منوچهر (1383) اسناد پادریان کرملی بازمانده از عصر شاه عباس، تهران: میراث مکتوب.

سیوری، راجر (1374) ایران عصر صفوی، ترجمه: کامبیز عزیزی، تهران: نشر مرکز.

شاردن، ژان (1350) سیاحتنامه شاردن، جلد 4، ترجمه: محمد عباسی، تهران: امیر کبیر.

ــــــ، (1345) سیاحتنامه شاردن، ج 9- 8، ترجمه: محمد عباسی، تهران: امیر کبیر.

شعبانی، رضا (1365) تاریخ اجتماعی ایران در عصر افشاریه، ]بی جا[: ]بی نا[.

شوستر والسر، سبیلا (1364) ایران صفوی از دیدگاه سفرنامه‌های اروپائیان، ترجمه: غلامرضا ورهرام، تهران: امیرکبیر.

طاهری، ابوالقاسم (1354) تاریخ روابط بازرگانی و سیاسی انگلیس، تهران: انجمن آثار ملی.

فریر، رانلد (1384) تاریخ ایران (دوره صفویان) از مجموعه تاریخ کمبریج، ترجمه: یعقوب آژند، تهران: جامی.

فلسفی، نصرالله (1369) زندگانی شاه عباس، ج 5، تهران: دانشگاه تهران.

لوفت، پاول (1380) ایران در عهد شاه عباس دوم، ترجمه: کیکاوس جهانداری، تهران: وزارت امور خارجه.

مبین، ابوالحسن (1383) سرآغاز روابط ایران و سوئد درعصر صفوی، مجموعه مقالات ایران زمین درگستره تاریخ صفویه، به اهتمام مقصودعلی صادقی، تبریز: ستوده.

متی، رودلف. پ (1387) اقتصاد و سیاست خارجی عصر صفوی، ترجمه: حسن زندیه، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

مسلمانیان قبادیانی (رحیمی)، رحیم و دیگران (1387) اسنادی از روابط ایران و روسیه از صفویه تا قاجاریه، تهران: وزارت امورخارجه.

مفخم پایان، لطف الله (1375) دریای خزر، ترجمه: جعفر خمامی زاده، رشت: هدایت.

نوایی، عبدالحسین (1370) ایران و جهان از مغول تا قاجاریه، جلد 1، تهران: مؤسسه نشر هما.

 

Kotilaine, Jarmo.T. »Russias Foreign Trade and Economic Expansion in the Seventh Century«. 2005. »hatt://books.google.com«. [10/06/2009]

Matthee, Rudi. »Anti-Ottoman politics and Transit Rights :the Seventeen –century Trade Silk between safavid Iran and Muscovy«1994.

»hatt://perssee.fr« .[10/6/2009]