رقابت بانک شاهنشاهی ایران با صرافان و بازرگانان ایرانی دردورۀ قاجار

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

عضو هیأت علمی مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران

چکیده

تا آغاز فعالیت بانک شاهنشاهی در ایران تقریباً، وظایف این مؤسسۀ جدید را در امور پولی- اعتباری  صرافان و تجار داخلی انجام می دادند. ورود بانک شاهنشاهی در عرصۀ اقتصادی - پولی کشور تباین و تضاد مستقیمی با منافع این گروه پر نفوذ در عرصۀ فعالیت­های اقتصادی- مالی داشت. بنابراین برخورد دشمنانه و رقابت­آمیز طرفین اجتناب‌ناپذیر شد. به‌ویژه آنکه مؤسسۀ جدید مذکور به کمتر از تسلط کامل بر سر پل­های اقتصادی- پولی کشور رضایت نمی­داد و از سویی گروه بانکداران محلی برای رهایی از تنگناهای گریزناپذیری که بانک شاهنشاهی برای آنها ایجاد کرده بود، در رقابتی که بیشتر به نوعی تنازع بقا شبیه بود درگیر شدند. پیش از این صرافان ایرانی تمام نقل و انتقالات و امور پولی و اعتباری کشور را به انجام می­رساندند.
      در آستانۀ تشکیل بانک شاهنشاهیِ ایران، زمینه­های درونی تأسیس مؤسسات بانکی در ایران مراحل نهایی را سپری می­کرد و برخی تجار و صرافان بزرگ هم کوشیدند تا نظر مساعد حاکمیت قاجار را برای تأسیس یک بانک ملی ایرانی جلب کنند، اما این روند با تأسیس بانک شاهنشاهی و رقیبش، بانک استقراضی به شکست انجامید و رقابت خردکنندۀ این      بانک­ها هرگونه مجالی را از جامعۀ اقتصادی - تجاری ایرانی برای تأسیس بانک ایرانی تا سال­ها بعد به تعویق انداخت.

کلیدواژه‌ها


منابع و مآخذ

فارسی

آدمیت، فریدون (1360)، شورش بر امتیازنامه رژی، چ اول، تهران: پیام.

اتحادیه، منصوره (1377)، اینجا تهران است...، چ اول، تهران: نشر تاریخ ایران.

احتشام‌السلطنه، محمود (1366)، خاطرات احتشام‌السلطنه ج اول، به کوشش: محمدمهدی

موسوی، ، تهران: زوار.

اوضاع اقتصادی ایران در آغاز قرن بیستم: گزارش های هیئت هند بریتانیا اعزامیبه جنوب شرقی ایران (1904-1905م/1283-1284ش) (1376)، ج اول ترجمه: معصومه جمشیدی و دیگران، ، تهران: مؤسسۀ مطالعات تاریخ معاصرایران.

تاریخچه سی ساله بانک ملی ایران: 1307-1337 (1338)، چ اول، تهران: بانک ملی ایران.

تیموری، ابراهیم (1357)، عصربی‌خبری یا تاریخ امتیازات درایران، چاپ سوم، تهران: اقبال.

دانشپور، عبدالحسین (بی تا)، بانک شاهنشاهی و امتیاز، چ اول، بی جا: نامه مظفر.

سپهر، عبدالحسین (1368)، مرآت‌الوقایع مظفری و یادداشت‌های ملک‌المورخین، ج1، ج اول، به کوشش: عبدالحسین نوایی، ، تهران: زرین.

سعیدی سیرجانی، علی اکبر (1362)، وقایع اتفاقیه: مجموعه گزارش‌های خفیه‌نویسان انگلیس درولایات جنوبی ایران از 1291 تا 1322 ق، چ سوم، تهران: نوین.

فاتح، مصطفی(1310)، پول و بانکداری، چ اول، تهران: مطبعه روشنایی.

کاتوزیان، محمدعلی همایون (1366)،اقتصاد سیاسی ایران: از مشروطیت تا سقوط رضاشاه، ترجمه: محمد رضا نفیسی، چ اول، تهران: پاپیروس.

ماجدی، علی و حسن گلریز (1373)، پول و بانک از نظریه تا سیاست‌گذاری، چ ششم، تهران: بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران.

مارچنکو، م (1371)، سفری به ایران همزمان با انقلاب روسیه،ترجمه: م.ر. زین‌الدینی، چ اول، قم: مؤسسه الهادی.

متین دفتری، احمد (1370)، خاطرات یک نخست وزیر، چ اول،  به کوشش: باقرعاقلی، تهران: علمی.

محبوبی اردکانی، حسین (1357)، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید درایران، ج2، چ اول، تهران: دانشگاه تهران.

محمدی، ولی‌الله (1350)، بانک و عملیات بانکی، چ اول، تهران: مؤسسۀ عالی حسابداری.

معاصر، حسن (1352)، تاریخ استقرارمشروطیت: مستخرجه از روی اسناد محرمانه وزارت خارجه انگلستان، ج2، چ اول، تهران: ابن‌سینا.

معتضد، خسرو (1366)، امین الضرب:تاریخ تجارت وسرمایه گذاری صنعتی درایران، چ اول، تهران: جانزاده.

ناطق، هما (1371)، بازرگانان در دادوستد با بانک شاهی و رژی تنباکو، چ اول، پاریس: خاوران.

اسنا د

مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امورخارجه ج.ا.ایران .

انگلیسی

- Jonse , Geoffrey (1989), banking and Empire in Iran , Vol.1, First Published , London: Cambridge University.               

- Burrell, R. M, Research Editor: Robert. Jarman (1997), Iran Political   Diaries: 1881-1965), (14 Volume), London: Archive Edition.