نقش گیلان در روابط خارجی ایران و روسیه نیمة نخست حکومت صفویه (1000-907ق.)

نویسنده

استادیار گروه تاریخ، دانشگاه پیام نور

چکیده

نقش گیلان در روابط خارجی ایران با روسیه در دوره صفویه تا آغاز حکومت شاه عباس اول، موضوع بررسی پژوهش حاضر است و این منطقه به سبب موقعیت جغرافیایی در کنار دریای خزر و اهمیت تجاری آن‌، همواره مورد توجه بود. مسألة اصلی تحقیق این است که‌ گیلان چه نقشی در روابط خارجی ایران و روسیه در نیمة نخست حکومت صفوی داشت؟ نتایج پژوهش نشان می‌دهد‌ که گیلان بیشترین نقش را در ارتباطات مواصلاتی و تجاری بین دو کشور ایفاء می‌کرد و روابط تجاری ایران و روسیه بر مبنای بازرگانی دولتی بود. نکته مهم‌تر اینکه،‌ سفرای روسیه بیشتر در قالب تجّار فعالیت می‌کردند و هدف سیاسی آنان، اتحاد علیه دشمن مشترک یعنی عثمانی بود؛ هر چند که این سیاست به سبب عدم انطباق رویه‌های سیاسی دو کشور هرگز عملی نشد. از سوی دیگر، حکّام محلی گیلان نیز در این دوره‌ با روس‌ها ارتباط مستقیم تجاری داشتند و حتی با تهدید دولت صفوی‌، به دنبال اتحاد سیاسی با روس‌ها برای حفظ قدرت خود بودند. بنابراین، دولتمردان ایرانی به سبب ناآگاهی از شرایط داخلی روسیه و اهداف منطقه‌ای آنها‌، دیپلماسی مناسبی در روابط با روسیه در نیمة نخست حکومت صفوی اتخاذ نکردند و حتی متوجه رویة منفعت‌طلبانه و طمع‌ورزی آنها در منطقة مرزی گیلان نشدند.
 

کلیدواژه‌ها


منابع و مآخذ

فارسی:

اولئاریوس، آدام، 1369، سرزمین تزارهای مخوف، ج1، ترجمه: حسین کردبچه، تهران: شرکت کتاب برای همه.

_________، 1363، سفرنامه (بخش ایران)، ترجمه: احمد بهپور، تهران: ابتکار.

استریکلر، جیمز ای.، 1382، روسیه تزاری، چاپ دوم، ترجمه: مهدی حقیقت خواه، تهران: ققنوس.

بنجامین، اس. جی. دبلیو، 1369، سفرنامه ایران و ایرانیان عصر ناصرالدین شاه، چاپ دوم، ترجمه: محمد حسین کردبچه، تهران: جاویدان.

تاورنیه، ژان باتیست، 1369، سفرنامه، ترجمه: ابوتراب نوری، تجدیدنظر: حمید شیرانی، اصفهان: سنائی و تأیید اصفهان.

جمال‌زاده، محمدعلی، 1372، تاریخ روابط روس و ایران، تهران: بنیاد انتشارات ادبی و تاریخی موقوفات محمود افشار.

حسام‌معزی، نجفقلی، 1366، تاریخ روابط سیاسی ایران با دنیا، به کوشش: همایون شهیدی، تهران: نشر علم.

خودزکو، الکساندر، 1354، سرزمین گیلان، ترجمه: سیروس سهامی، تهران: پیام.

دلاواله، پیترو، 1381، سفرنامه (قسمت مربوط به ایران)، ترجمه، شرح و حواشی: شعاع‌الدین شفا، تهران: علمی و فرهنگی.

________، 1380، سفرنامه، 2جلد، ترجمه: محمود بهفروزی، تهران: قطره.

رابینو، ه. ل.، 1374، ولایت دارالمرز ایران گیلان، چاپ چهارم، ترجمه: جعفر خمامی‌زاده، رشت: طاعتی.

سیوری، مروین راجر، 1366، ایران عصر صفوی، ترجمه: کامبیز عزیزی، تهران: سحر.

شانی نوف، ن. بریان، 1357، تاریخ روسیه، ترجمه و اقتباس: خانبابا بیانی، تهران: دانشگاه تهران.

شرلی، آنتونی و رابرت شرلی، 1357، سفرنامه برادران شرلی، ترجمه: آوانس، مقدمه و توضیحات: محبت آئین، تهران: منوچهری.

شاردن، ژان، 1336، سیاحت نامه، جلد4، ترجمه: محمد عباسی، تهران: امیرکبیر.

_______، 1374، سیاحت نامه، جلد2، ترجمه: اقبال یغمایی، تهران: توس.

شورمیج، محمد، 1395، کارکرد سیاسی و اقتصادی گیلان در عصر صفوی تا پایان شاه عباس اول، رشت: دانشگاه گیلان.

شوستر والسر، سیبیلا، 1364، ایران صفوی از دیدگاه سفرنامه‌های اروپاییان، ترجمه و حواشی: غلامرضا ورهرام، تهران: امیرکبیر.

عظیمی دوبخشری، ناصر، 1381، تاریخ تحولات اجتماعی و اقتصادی گیلان "نگاهی نو"، رشت: گیلکان.

فلسفی، نصرالله، 1375، زندگانی شاه عباس اول، جلد 5، چاپ دوم، تهران: علمی.

فریر، رانلد، 1380، از مجموعه پژوهش کمبریج، تاریخ ایران دوره صفویان، ترجمه: یعقوب آژند، تهران: جامی.

لوفت، پاول، 1380، ایران در عهد شاه عباس دوم، ترجمه:کیکاووس جهانداری، تهران: کتابخانه تخصصی وزارت امور خارجه.

لافون و رابینو، 1372، صنعت نوغان در ایران، ترجمه و تدوین: جعفر خمامی‌زاده، تهران: مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

کوزنسوا، ن. آ.، 1356، "مقدمه سفرنامه کاتف" فدت آفاناس یویچ کاتف، سفرنامه، ترجمه: محمدصادق همایون‌فرد، تهران: کتابخانه ملی ایران.

منجم‌یزدی، ملّا جلال‌الدین، 1366، تاریخ عباسی یا روزنامه ملّاجلال، به کوشش: سیف الله وحیدنیا، تهران: وحید.

میراحمدی، مریم، 1371، تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران در عصر صفوی، تهران: امیرکبیر.

نوایی، عبدالحسین (به اهتمام)، 1367، شاه عباس (مجموعه اسناد و مکاتبات تاریخی همراه با یادداشت‌های تفضیلی)، جلد2، تهران: زرین.

___________، 1366، ایران و جهان از مغول تا قاجاریه، تهران: هما.

___________، 1377، روابط سیاسی و اقتصادی ایران صفویه، تهران: سمت.

___________، 1360، مکاتبات سیاسی ایران (1105-1038ق.)، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

نوزاد، فریدون، 1373، نامه‌های خان احمد خان گیلانی، تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار.

هوشنگ مهدوی، عبدالرضا، 1369، تاریخ روابط خارجی ایران، تهران: امیرکبیر.

 

لاتین:

Curzon, N. George, 1966, Persia and The Persian Question, Volume.1, London ,Frank cass and co.ltd .

Lockhart and Ferrier, 1986, The Cambridge History of Iran, volume.6, edited by peter Jackson and Laurence Lochart, Cambridge university .

Savory.R.M.(translated), 1978, History of Shah Abbas the Great,by Eskandar beg Monshi, volume. II, westview press, Boulder, Colorado.