فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

جایگاه عراق عرب در منازعات صفوی-عثمانی (طی سال‌های 952-914ق.)

نوع مقاله : مقاله علمی - ترویجی

نویسنده
دانشجوی دکتری تاریخ اسلام، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شیراز، شیراز- ایران
چکیده
در نیمه نخست سده دهم هجری قمری/ شانزدهم میلادی، عراق عرب به کانون اصلی رقابت‌ میان دو حکومت قدرتمند صفوی (1135-907ق./ 1722-۱501م.) و عثمانی (1340-698ق./ 1922-1299م.) تبدیل شد. مسئله اصلی این پژوهش بررسی اهمیت تسلط هر یک از این دو حکومت بر عراق عرب و تحلیل عوامل مؤثر بر این رقابت با رویکردی توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای است و به دنبال پاسخ به این پرسش است که چرا عراق عرب به چنین میدانی برای منازعات صفوی و عثمانی تبدیل شد؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که موقعیت استراتژیک عراق عرب به‌عنوان پل ارتباطی میان قاره‌ها، منابع غنی کشاورزی و وجود مراکز مذهبی مهم، از جمله دلایل اصلی اهمیت این منطقه برای هر دو امپراتوری بوده‌اند. پیروزی عثمانیان در جنگ چالدران و تصرف موصل، گامی برجسته در جهت تثبیت نفوذ آن‌ها در شمال عراق عرب به شمار می‌رفت. علاوه بر این، تسلط بر شهرهای کلیدی بغداد و بصره نه‌تنها برتری سیاسی و مذهبی، بلکه کنترل بر مسیرهای تجاری مهم و دستیابی به درآمدهای کلان اقتصادی را نیز برای عثمانیان به ارمغان آورد. هدف اصلی این مطالعه، تحلیل عواملی همچون جنبه‌های سیاسی، مذهبی، اقتصادی و موقعیت جغرافیایی عراق عرب است که انگیزه‌های اصلی منازعه میان صفویان و عثمانیان را تشکیل می‌دهند. با بررسی این عوامل، می‌توان به درک عمیق‌تری از دلایل رقابت‌های شدید میان این دو حکومت بر سر تسلط بر عراق عرب دست‌یافت.

تازه های تحقیق

 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Position of Iraq in Safavid-Ottoman Conflicts (914-952 AH/1508-1546 AD(

نویسنده English

Siavash Yadollahi
PhD student, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Shiraz University, Shiraz, Iran
چکیده English

در نیمه نخست سده دهم هجری قمری/ شانزدهم میلادی، عراق عرب به کانون اصلی رقابت‌ میان دو حکومت قدرتمند صفوی (1135-907ق./ 1722-۱501م.) و عثمانی (1340-698ق./ 1922-1299م.) تبدیل شد. مسئله اصلی این پژوهش بررسی اهمیت تسلط هر یک از این دو حکومت بر عراق عرب و تحلیل عوامل مؤثر بر این رقابت با رویکردی توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای است و به دنبال پاسخ به این پرسش است که چرا عراق عرب به چنین میدانی برای منازعات صفوی و عثمانی تبدیل شد؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که موقعیت استراتژیک عراق عرب به‌عنوان پل ارتباطی میان قاره‌ها، منابع غنی کشاورزی و وجود مراکز مذهبی مهم، از جمله دلایل اصلی اهمیت این منطقه برای هر دو امپراتوری بوده‌اند. پیروزی عثمانیان در جنگ چالدران و تصرف موصل، گامی برجسته در جهت تثبیت نفوذ آن‌ها در شمال عراق عرب به شمار می‌رفت. علاوه بر این، تسلط بر شهرهای کلیدی بغداد و بصره نه‌تنها برتری سیاسی و مذهبی، بلکه کنترل بر مسیرهای تجاری مهم و دستیابی به درآمدهای کلان اقتصادی را نیز برای عثمانیان به ارمغان آورد. هدف اصلی این مطالعه، تحلیل عواملی همچون جنبه‌های سیاسی، مذهبی، اقتصادی و موقعیت جغرافیایی عراق عرب است که انگیزه‌های اصلی منازعه میان صفویان و عثمانیان را تشکیل می‌دهند. با بررسی این عوامل، می‌توان به درک عمیق‌تری از دلایل رقابت‌های شدید میان این دو حکومت بر سر تسلط بر عراق عرب دست‌یافت.

کلیدواژه‌ها English

Iraq
Safavid
Ottoman
Shah Ismail
Sultan Suleiman

 

 

منابع و مآخذ
فارسی:
پیرا، فاطمه، پلیس جنوب ایران، فصلنامه فرهنگ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1381، ش. 43، صص. 138-117.
ترکمان، محمد،1370، اسنادی در باره هجوم انگلیس و روس به ایران، تهران: انتشارات دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه.
دورانت، ویل، 1356، اختناق هندوستان، ترجمه: نامور، تهران: انتشارات گام.
ذوقی، ایرج، 1363، تاریخ روابط سیاسی ایران و قدرتهای بزرگ از 1900 تا 1935، تهران: پاژنگ.
راضی، منیره،1381، پلیس جنوب ایران، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
سایکس، سر پرسی،1362، تاریخ ایران، ترجمه: محمدتقی فخرداعی گیلانی، تهران: انتشارات علمی.
سفیری، فلوریدا، 1364، پلیس جنوب ایران، ترجمه: منصوره اتحادیه و منصوره جعفری فشارکی، تهران: نشر تاریخ ایران.
علی‌بابایی، غلامرضا، 1382، تاریخ ارتش ایران از هخامنشی تا عصر پهلوی، تهران: آشیان.
قائم‌مقامی، جهانگیر، 1326، تحولات سیاسی نظامی ایران، تهران: نشر علی‌اکبر علمی و شرکاء.
کاشانی، سکینه و عصمت بابادی، 1394، بررسی زمینه‌های شکل‌گیری پلیس جنوب، فصلنامه جندی‌شاپور، 1394، س. یکم ش. 1، دانشگاه شهید چمران اهواز، صص. 63-47.
کحال‌زاده، میرزا ابوالقاسم،1370، دیده‌ها و شنیده‌ها، به کوشش: مرتضی کامران، تهران: نشر البرز.
رکن‌زاده آدمیت، محمدحسین، 1357، فارس و جنگ بین‌الملل، تهران: اقبال.
مایرلی، جیمز، 1369، عملیات در ایران، ترجمه: کاوه بیات، تهران: مؤسسه فرهنگی رسا.
نبوی، سیّد محسن، 1373، نقش روحانیون در قیام ضد استعماری مردم جنوب، رئیسعلی دلواری، مجموعه مقالات قیام جنوب در جنگ جهانی اول، بوشهر کنگره بزرگداشت هشتادمین سالگرد شهادت رئیسعلی دلواری.
مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، 1380، اسناد فراماسونری در ایران، جلد اول، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
نصیری‌طیبی، منصور، 1384، ایالت فارس و قدرتهای خارجی، تهران:  مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
 
عربی:
اصطخری، ابواسحق ابراهیم، ]بی‌تا[، المسالک و الممالک، لبنان- بیروت: دار صادر.
اعظمی، علی‌ظریف، 1927، تاریخ الدول الفارسیه فی ‌العراق، بغداد: مطبعه الفرات.
انیس، محمد، ]بی‌تا[، الدوله‌العثمانیه و الشرق‌العربی (۱۵۱۴-۱۸۱۴)، قاهره: مکتب الانجلو مصریه.
اوزون چارشی لی، حقی اسماعیل، 1377، تاریخ عثمانی، تهران: کیهان.
باسورث، کلیفورد ادموند، 1381، سلسله‌های اسلامی جدید، ترجمه: فریدون بدره‌ای، تهران: مرکز بازشناسی اسلام و  ایران
جعفریان، رسول،1393، تاریخ ایران از آغاز اسلام تا پایان صفوی، تهران: علم.
حورانی، آلبرت، 1997، تاریخ الشعوب العربیه، ترجمه: اسعد صفر، دمشق: دار طلاس.
خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین، 1380، تاریخ حبیب‌السیر فی‌ اخبار افراد بشر، تهران: خیام.
خنجی، فضل‌الله روزبهان، 1382، تاریخ عالم‌آرای امینی: شرح حکمرانی سلاطین آق‌قویونلو و ظهور صفویان، به‌تصحیح: محمداکبر عشیق، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
روملو، حسن بیگ، 1357، احسن‌التواریخ، به‌تصحیح: عبدالحسین نوایی، تهران: بابک.
علی، علی شاکر، 1431، ولایه‌الموصل العثمانیه فی ‌القرن السادس عشر، عمان: دار غیداء‌ للنشر و التوزیع.
شاو، استانفورد جی.، 1370، تاریخ امپراتوری عثمانی و ترکیه جدید، ترجمه: محمود رمضان‌زاده، مشهد: معاونت فرهنگی آستان قدس رضوی.
صباغ، عباس اسماعیل، 1420، تاریخ العلاقات العثمانیه الإیرانیه الحرب والسلام بین العثمانیین و الصفویین، بیروت: دارالنفائس.
صیرفی، نوال حمزه یوسف، 1980، النفوذ البرتغالی فی الخلیج العربی فی القرن العاشر الهجری، السادس عشر المیلادی (بحث المقدمه لنیل درجه الماجستیر فی التاریخ الاسلامی)، المملکه العربیه السعودیه: جامعه ملک عبدالعزیز
طقوش، محمد سهیل، 1430، تاریخ الدوله الصفویه (فی ایران)، بیروت: دارالنفائس.
------------------، 1434، تاریخ العثمانیین من قیام الدوله الی الانقلاب علی الخلافه، بیروت: دارالنفائس.
------------------، 1436، تاریخ العراق، بیروت: دارالنفائس.
عبدالرزاق بن اسحاق سمرقندی، 1383، مطلع سعدین و مجمع بحرین، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
عبدالقادر، سیف‌الدین، 1970، جغرافیه العراق العسکریه، بغداد: مطبعه شفیق.
عبدالله، ایناس سعدی، 2014، تاریخ العراق الحدیث، بغداد: عدنان.
عزاوی، عباس، 1939، موسوعه تاریخ العراق بین إحتلالین، بیروت: دارالعربی للموسوعات.
عوفی، محمد عبدالرزاق، 2008، الصراع الصفوی و العثمانی و تأثیراته علی المشرق العربی، بنغازی: اکادمیه الفکر الجماهیری.
فرید بک، محمد، 1981، تاریخ‌الدوله العلیه العثمانیه، بیروت: دارالنفائس.
فهمی، نعیم زکی، 1973، طرق التجاره الدولیه و محطاتها بین‌الشرق والغرب (أواخر العصور الوسطی)، قاهره: الکتبه‌العربیه.
قصابی‌نژاد، علی پور صفر، 1375، پرناک، در غلامعلی حداد عادل، نصرالله پورجوادی، مصطفی میرسلیم و احمد طاهری عراقی (ویراستاران)، دانشنامه جهان اسلام، تهران: بنیاد دائره‌المعارف اسلامی.
قزوینی، احمد بن محمد، 1343، تاریخ جهان‌آرا، تهران: کتابفروشی حافظ.
مجیر شیبانی، نظام‌الدین، 1346، تشکیل شاهنشاهی صفویه، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
مستوفی بافقی، محمدمفید، 1396، مختصر مفید (جغرافیای ایران زمین در عصر صفوی)، به‌کوشش: ایرج افشار، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار.
مصطفی، احمد عبدالرحیم، 1424، فی أصول التاریخ العثمانی، قاهره: دارالشروق.
ملغوث، سامی بن عبدالله، 1435، اطلس تاریخ الدوله العثمانیه، کویت: مکتبه‌الامام‌الذهبی.
منشی قزوینی، بوداق، 1378، جواهرالأخبار، به‌تصحیح: محسن بهرام‌نژاد، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
میرخواند، محمد بن خاوند شاه، 1270، روضه الصفا، [بی‌جا]: دارالطباعه خاصه جدیده.
مؤلف ناشناخته، 1406، جهانگشای خاقان (تاریخ شاه اسماعیل)، اسلام‌آباد: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
مؤلف ناشناخته، 1423، حدود العالم من المشرق إلی المغرب، قاهره: الدارالثقافیه للنشر.
نوار، عبدالعزیز سلیمان، ]بی‌تا[، تاریخ الشعوب الإسلامیة، قاهره: دارالمفکر العربی.
یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، 1996، معجم‌البلدان، بیروت: دار صادر.
لاتین:
Agoston,‌ Gabor & Masters, Bruce, 2009, Encyclopedia of the Ottoman Empire, Washington: Georgetown University.
KÜPELİ Özer, 2010, Irak-ı Arap'ta Osmanlı – Safevi Mücadelesi (XVI-XVII. Yüzyıllar) Ottoman - Safavid Struggle on the Iraq-ı Arab (XVI-XVIIth Centuries). History Studies, Ortadoğu Özel Sayısı / Middle East Special Issue.
Fattah, Hala & Caso, Frank, 2009, A Brief History of Iraq, Usa: Checkmark Books.
Le Strange, Guy, 1905, The Lands of the Eastern Caliphate: Mesopotamia, Persia, and Central Asia, from the Moslem Conquest to the Time of Timur, New York: Barnes & Noble, Inc.
Nissen, Hans J. & Heine, Peter, 2009, From Mesopotamia to Iraq: A Concise History, Translated: Hans J. Nissen, Usa: University of Chicago Press.
دوره 25، شماره 99
تابستان 1403
صفحه 57-80

  • تاریخ دریافت 16 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 19 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش 19 فروردین 1404