فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

لشکرکشی آقامحمدخان قاجار به گرجستان و بازکاوی نقش وی در واقعه تفلیس

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه لرستان، خرّم آباد- لرستان
چکیده
در تاریخ ایران، گرجستان و مرکز آن تفلیس همواره نقش مهمی در نحوه‌ی تعامل و ارتباط پادشاهان ایران با منطقه قفقاز و تقابل و درگیری آنها با دول توسعه‌طلبِ هم‌جوار با این سرزمین ایفاء نموده است. سرزمینی که در دوران حاکمیت ضعیف و نفوذ نیم‌بند جانشینان کریم‌خان زند با انعقاد عهدنامه گیورگیوسک در سال1197ق./ 1783م. بین هراکلیوس دوم با کاترین کبیر از پرداخت خراج مقرر به دولت ایران سرباز زد و تحت‌الحمایه روسیه شد. این پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعه‌ی کتابخانه‌ای برآنست تا به چگونگی علل توجه آقامحمدخان قاجار به گرجستان و میزان اعمال نقش وی در واقعه تفلیس بپردازد. یافته‌های پژوهش حاکی از آنست که هرچند فقدان حکومت مرکزی قدرتمند سبب شد تا به پیامدهای احتمالی عهدنامه گیورگیوسک تا تأسیس سلسله قاجاریه توجهی نشود؛ اما زیاده‌خواهی‌ها و اقدامات خودسرانه هراکلیوس، آقامحمدخان آگاه نسبت به جغرافیای تاریخی و فرهنگی ایران را واداشت تا ضمن دنبال نمودن سنت‌های صفویان در لشکرکشی به قفقاز هم حاکمیت ایران بر گرجستان را اعاده نماید و هم مقبولیت و مشروعیت بیشتری برای تاج‌گذاری‌اش کسب نماید. قتل‌و‌عام تفلیس نیز که برخی آن را دستاویزی برای بدنام نمودن آقامحمدخان نموده‌اند؛ بیشتر در سمت دروازه‌هایی که ملیک‌های خمسه و ارمنی قراباغ و متحدان-شان از آن‌ها وارد شدند، صورت گرفت چون نسبت به هراکلیوس و گرجی‌ها کینه در دل داشتند.

تازه های تحقیق

 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

How Agha Mohammad Khan Qajar marched to Georgia and re-examining her role in Tbilisi incident

نویسنده English

Amir Ahangaran
Member of the Faculty of History, Faculty of Literature and Human Sciences, Lorestan University
چکیده English

In the history of Iran, Georgia and its center, Tbilisi, have always played an important role in the interaction and communication of the kings of Iran with the Caucasus region and their confrontation and conflict with the developing countries neighboring this land.A land that refused to pay the prescribed tribute to the government of Iran and became a protectorate of Russia during the period of weak rule and influence of Karim Khan's successors, with the conclusion of the Treaty of Giorgiusk in 1197 AH/1783 between Heraclius II and Catherine the Great.This research, with a descriptive-analytical approach and based on a library study, aims to investigate the causes of Agha Mohammad Khan Qajar's attention to Georgia and the extent of her role in the Tbilisi tragedy.The findings of the research show that although the lack of a powerful central government did not pay attention to the possible consequences of the Treaty of Giorgiusk until the establishment of the Qajar dynasty; But the extravagances and arbitrary actions of Heraclius forced Agha Mohammad Khan, who was aware of the historical and cultural geography of Iran, to follow the traditions of the Safavids in the campaign to the Caucasus, to restore Iran's sovereignty over Georgia, and to give more acceptance and legitimacy to the crown. to earn his share.The Tiflis massacre, which some have used as an excuse to discredit Agha Mohammad Khan, mostly took place at the gates where the Khamsa and Armenian kings of Karabagh and their allies entered, because compared to Heraclius and the Georgians had hatred in their hearts.

کلیدواژه‌ها English

Agha Mohammad Khan
Georgia
Tbilisi
Heraclius II
Maluk Khamsa

 

 

منابع و مآخذ
فارسی:
اعتمادالسلطنه‌، محمدحسن­ خان، 1367، تاریخ‌ منتظم ‌ناصری‌، ج3، به‌تصحیح: محمداسماعیل رضوانی، تهران‌: دنیای کتاب.
احمدی، حسین، 1380، تالشان «از دوره صفویه تا پایان جنگ دوم ایران و روس»، تهران: وزارت خارجه.
اولیویه، آنتوان،1371، سفرنامه اولیویه، ترجمه: محمدطاهر میرزا، به­تصحیح: غلامرضا ورهرام، تهران: اطلاعات.
انوشه، حسن، 1382، دانشنامه ادب فارسی «ادب فارسی در قفقاز»، ج 5، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
آدمیت، فریدون، 1397، روابط دیپلماتیک ایران با انگلستان، عثمانی و روسیه، ترجمه: علیرضا پلاسید، تهران: گستره.
آصف، محمدهاشم، 1382، رستم­التواریخ، به­تصحیح: میترا مهرآبادی، تهران: دنیای کتاب.
آوری، پیتر و دیگران، 1387، تاریخ ایران کمبریج، مجلد افشار، زند و قاجار، ترجمه: مرتضی ثاقب­فر، تهران: جامی.
آتش، عبدالرحمن و همکاران، 1395، «لشکرکشی­های آقامحمد خان قاجار به قفقاز و روابط ایران و عثمانی 1797-1795میلادی»، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، 1395، شماره67، سال هفدهم، صص122-97.
باکیخانوف، عباس­قلی آقاقدسی، 1382، گلستان ارم، تهران: وزارت امور خارجه.
بینا، علی­اکبر، 1348، تاریخ سیاسی و دیپلوماسی ایران از گلناباد تا ترکمن­چای 1243-1134ق.، ج 1، تهران: دانشگاه تهران.
تاجبخش، احمد، 1362، سیاست های استعماری روسیه تزاری، انگلستان و فرانسه در ایران، تهران: اقبال.
ثواقب، جهانبخش و دیگران، «سیاست نظامی­ نادر شاه افشار در قفقاز»، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، 1398، شماره 80، سال بیستم، صص122-97.
جوانشیر قراباغی، میرزا جمال، 1384، تاریخ قراباغ، به­تصحیح: حسین احمدی، تهران: وزارت امور خارجه.
چلاوی، میرزا علی­قلی،1400، تاریخ ­ملک­آرا، به­تصحیح: جمشید قائمی و رامین یلفانی، تهران: ندای تاریخ.
حسام معزی، نجفعلی، 1366، روابط سیاسی ایران با دنیا، به­کوشش: همایون شهیدی، تهران: علم.
دنبلی، عبدالرزاق، 1383، مآثر سلطانیه، به‌کوشش: فیروز منصوری، تهران: اطلاعات.
دریایی، تورج، 1400، تاریخ ایران پژوهش آکسفورد، ترجمه: شهربانو صارمی، تهران: ققنوس.
رافی، هاکوپ ملکی هاکوپیان، 1385، ملوک خمسه، ترجمه: آرا دراستپانیان، تهران: شیرازه.
زرگری­نژاد، غلامحسین، 1402، برآمدن قاجارها «تاریخ ایران از پایان عصر صفوی تا قتل آقامحمد خان قاجار» تهران: نگارستان اندیشه.
ساروی‌، محمد فتح‌الدین، 1371‌، تاریخ‌ محمدی «احسن‌التواریخ»، به­اهتمام: غلامرضا طباطبایی ­مجد، تهران: امیرکبیر‌.
سایکس، سر پرسى، 1380، تاریخ ایران، جلد 1و2، ترجمه: سید محمدتقى فخرداعى‏، تهران: افسون.
سپهر، محمد­تقی،1377، ناسخ­التواریخ، ج 1، به­اهتمام: جمشید کیانفر، تهران: اساطیر.
شمیم، علی­اصغر، 1379، ایران در دروه سلطنت قاجار، تهران: زریاب.
طالع، هوشنگ، 1380، چکیده تاریخ تجزیه ایران، تهران: سمرقند.
کاشانی­ثابت، فیروزه، 1389، افسانه­های مرزی، ترجمه: کامران کلانکی، تهران: کتابسرا.
هوشنگ‌مهدوی، عبدالرضا، 2535، تاریخ روابط خارجی ایران از ابتدای دوران صفویه تا پایان جنگ دوم جهانی «1945-1500»، تهران: امیرکبیر.
هنوی، جونس، 1365، زندگی نادر شاه، ترجمه: اسماعیل دولتشاهی، تهران: انتشارات علمی ­و ­فرهنگی.
غفاری کاشانی، ابوالحسن، 1369، گلشن­ مراد «تاریخ زندیه»، به­کوشش: غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: زرین.
فسایى، میرزا حسن، 1382، فارسنامه ناصرى‏، جلد 1و2، به­تصحیح: منصور رستگار فسایى، تهران: امیرکبیر.
فرمانفرمائیان، رکسانه، 1389، جنگ و صلح در ایران دوره قاجار، ترجمه: حسن افشار، تهران: مرکز.
قاجار، بهمن ­میرزا، 1384، شکرنامه شاهنشاهی «تاریخ ششصد ساله قفقاز»، به­تصحیح: حسین احمدی تهران: وزارت امور خارجه.
قاجار، جهانگیر میرزا، 1384، تاریخ نو، به­سعی و اهتمام: عباس اقبال، تهران: علم.
قاجار، محمود میرزا، 1396، تاریخ صاحبقرانی، به­تصحیح: رضا ثمروی حاجی ­آقا، تهران: سفیر اردهال.
قراباغی، میرزا یوسف، 1388، تاریخ صافی، به­کوشش: حسین احمدی، تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر.
مرعشی صفوی، میرزا محمدخلیل، 1328، مجمُع‌التواریخ، به­کوشش: عباس اقبال، تهران: سهامی چاپ.
ملکم، سر جان، 1383، تاریخ ایران، جلد 1و2، ترجمه: میرزا اسماعیل حیرت، تهران: سنایی
مک­لین، فیتز روی،1370، شیخ شامل، ترجمه: کاوه بیات، تهران: دفتر پژوهش­های فرهنگی.
مهدی­نیا، جعفر، 1377، هفت بار اشغال ایران در بیست و سه قرن، ج 4، ]بی­جا[: پانوس.
نوایی، عبدالحسین، 1369، تاریخ ایران و جهان «از قاجاریه تا پایان عهد ناصری »، ج2، تهران: هما.
نوایی، عبدالحسین و عباسقلی غفاری­فرد، 1394، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوران صفویه، تهران: سمت.
نفیسی، سعید، 1383، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره معاصر، ج 1، تهران: اساطیر.
هدایت، رضاقلی­ خان، 1380، روضه­الصفای ناصری، ج 9 بخش اول «زندیه و قاجاریان»، به­تصحیح: جمشید کیانفر، تهران: اساطیر.
واتسن، رابرت گرانت، 2536، تاریخ ایران دوره قاجاریه، ترجمه: وحید مازندرانی، تهران: امیرکبیر.
 
 
لاتین:
Atkin, Muriel,1980, Russia and Iran, 1780-1828, The University of Minnesota Press: Minneapolis.
Atkin, Muriel, 1979, The Pragmatic Diplomacy of Paul I: Russia's Relations with Asia, 1796-1801, The American Association for the Advancement of Slavic Studies, Vol.38, No.1, p 60-74.
Firoozeh Kashani-Sabet, 1997,  Fragile Frontiers: The Diminishing Domains of Qajar Iran, Cambridge University Press, International Journal of Middle East Studies, Vol.29, No.2, pp. 205-234 Published by: Cambridge University Press.
Paata Dzhincharadze, 2000, Shooud Russian Military Bases be Withdrawn from Georgia: Several Aspects of the Situation,Central Asia and the Caucasus, in this issue: special Feature Religious Exteremism in Central Asia and the Caucasus, No.5, pp1-6.
دوره 25، شماره 99
تابستان 1403
صفحه 133-158

  • تاریخ دریافت 04 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 19 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش 19 فروردین 1404