فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

همگرایی ساختاری و واگرایی سیاسی در روابط خارجی ایران ساسانی با گرجستان (531-240 میلادی)

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد تاریخ ایران باستان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه ارومیه، ارومیه- ایران
2 استادیار گروه جغرافیای بنیاد دایره‌المعارف اسلامی، تهران- ایران
10.22034/hfr.2026.238623
چکیده
روابط ایران ساسانی و گرجستان از سده سوم تا میانه سده ششم میلادی در بستری شکل گرفت که هم‌زمان با گسترش اقتدار ساختاری دولت ساسانی، تحولات سیاسی و مذهبی گرجستان نیز روندی واگرایانه یافت. در این بازه تاریخی، تثبیت نفوذ دولت ساسانی در گرجستان، شکل‌گیری دودمان خسروی (281 م.)، مسیحی شدن گرجستان (337 م.) و رقابت ایران و روم زمینه‌ای فراهم کرد که در آن همگرایی اداری و نظامی میان دو قدرت با واگرایی سیاسی دربار گرجستان همراه شد. پرسش اصلی نوشتار حاضر آن است که چگونه همگرایی ساختاری دولت ساسانی با گرجستان، هم‌زمان با بروز واگرایی سیاسی در این سرزمین تداوم یافت؟ هدف اصلی جستار حاضر، تبیین سازوکارهای قدرت نرم دولت ساسانی و چرایی ناکامی آن در برابر تحولات سیاسی گرجستان است. این پژوهش با روش تاریخی و رویکرد توصیفی- تحلیلی بر پایه داده‌های کتابخانه‌ای و منابع روایی گرجی، ارمنی و رومی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تداوم سختگیری‌های مذهبی و همچنین رقابت ایران و روم سبب شد تا ساختارهای همگرا حفظ شود، اما همگرایی سیاسی پایدار نماند و به تعارضات آشکار در میانه سده پنجم میلادی منجر شد.
کلیدواژه‌ها

منابع و مآخذ
فارسی:
آگاتانگغوس، 1380، تاریخ ارمنیان. ترجمه: گارون سارکسیان. تهران: نائیری.
ابن اثیر، عزالدین علی، 1370، تاریخ الکامل، جلد 2، ترجمه: سید محمدحسین روحانی، تهران: اساطیر.
اکبرزاده، داریوش، 1385، سنگ‌نبشته‌های کرتیر موبد موبدان (شامل متن پهلوی، حرف‌نویسی، برگردان  فارسی و یادداشت)، تهران: پازینه.
بلعمی، ابوعلی محمد بن محمد، 1353، تاریخ بلعمی، جلد 2، ترجمه: محمد پروین‌گنابادی، تهران: چاپخانۀ تابش.
برومند، صفورا، «جامعه نستوری: نخستین مهاجرنشین ایرانی در چین (سده هفتم میلادی)»، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، 1395، سال هفدهم و هجدهم، شماره 68و69، صص. 96-81.  
ثعالبی، عبدالملک بن محمد بن اسماعیل، 1368، غررالاخبار ملوک الفرس و سیرهم، ترجمه: محمد فضائلی، تهران: نقره.
دیاکونوف، میخائیل میخائیلوویج[user1] ، 1345، تاریخ ماد، ترجمه: کریم کشاورز، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
رپ، استفن، 1402، «قفقاز در اواخر عهد باستان: بین جهان بیزانس و ایران؟»، ویراستاران: تورج دریایی و متئو کومپارتی، ایرانِ ساسانی و پیوندش با تمدن‌های همسایه، ترجمه: مهناز بابایی، تهران: مروارید.
شاپورشهبازی، علیرضا، 1389، تاریخ ساسانیان ترجمه بخش ساسانیان از کتاب تاریخ طبری و مقایسه آن با تاریخ بلعمی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
سنگاری، اسماعیل و احمد اسدی، «تبیین و تحلیل تأثیر موقعیت جغرافیایی بر روابط خارجی و فعالیت‌های تجاری ساسانی»، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، 1401، سال بیست و چهارم، شماره 93، صص. 26-3.
طبری، محمد ابن جریر، 1362، تاریخ طبری یا تاریخ الرسل و الملوک، جلد دوم، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر.
علی‌بابایی درمنی، علی، 1398، تبارشناسی فرمانروایی‌های قفقاز در دوران باستان: هخامنشی، اشکانی، ساسانی، تهران: هزار کرمان.
علی‌محمدی، نعمت‌الله، «بهرام پنجم (گور) در قفقاز و آسیای مرکزی»، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، 1394، سال هفدهم، شماره 65، صص. 36-9.
موسی خورنی، 1380، تاریخ ارمنیان، ترجمه، مقدمه، حواشی و پیوست‌ها: ادیک باغداساریان (ا. گرمانیک)، تهران: مؤلف.
لوکونین، ولادیمیر گریگوریویج، 1350، تمدن ایران ساسانی، ترجمه: عنایت‌الله رضا، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
 
لاتین:
Aghathias, 1976, The Histories, Translated by Joseph. D Frendo, Berlin: Walter De Gruyter.
Ammianus, Marcellinus, 1894, The Roman History, Translated by C.D. Yonge, London: George Bell & Sons.
Boyce, Mary, 1979, Zoroastrianism: Their Religious Beliefs Practices, London, Boston and Henley: Routledge & Kegan Paul.
Braund, David, 1994, Georgia in Antiquity, A History of Colchis and Transcaucasian Iberia 550 BC- 562 AD, Oxford: Clarendon Press Oxford.
Chikovani, Davit, ‘’The Religious Policies of the Sassanids (226-420 A. D.)’’, The Near East and Georgia, 2023, No. 15, pp 314-341.
Christensen, Arthur, 1944, L`Iran Sous Les Sassandides, 2nd ed., Copenhagen : Ejnar Munksgaar.
The Chronicle of Arbela, 1985, Translated to English by Timothy Kroll, Louvain.
Daryaee, Touraj, 2009, Sasanian Persia, the Rise and Fall of an Empire, London and New York: I.B. Tauris.
Daryaee, Touraj, “Iran and Armenia: The Birth Two Nation in Antiquity”, Electrum 28, 2021, pp. 59-67.
De Jong, Albert, 2015, Armenian and Georgian Zoroastrianism”, In: Michael Stausberg and Yuhan Sohrab-Dinshaw (eds), The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism, John Wiley & Sons, pp 119-128.
Dignas, Beate, Winter, Englebert, 2007, Rome and Persian in Late Antiquity: Neighbours and Rivals, Cambridge: Cambridge University.
Elishē, 1982, The History of Vardan and the Armenian War, Translated and Commentary by Robert W. Thomson, Cambridge and Massachusetts: Harvard University Press.
Ephrem The Syrian Hymn, 1989, Introduced and Translated by Kathleen E. Mcvey,  New York: Mahwah: Paulist Press.
Greatrex, Geoffery, Lieu, Samuel N.C., 2002, The Roman Eastern Frontier and the Persian War. Part II: AD 363-630, London & New York: Routledge.
Gutschmid, A, V. 1888, Geschichte Irans und seiner nachbarläder von Alexander dem Grossen bis zum untergang der Arsaciden, Tübingen : Verlag Der H. Laupp` schen Buchhandlung.
Herodotus, 1960, Histories, Translated by A. D. Godley, Vol. 2, London and Cambridge: Mass, Harvard University Press.
Hewsen, Robert, 1987, Avarayr”, In: Encyclopӕdia Iranica, Vol. III, Fasc. 1, p. 32.
Humbach, H, Skjӕrvø, P.O, 1978-1983, The Sasanian Insciption of Paikuli, Wiesbaden; part 1: Supplement to Herzfelds Paikuli, by H. Humbach, 1978; part 2: Synoptic Tables, 1980: part 3.1: Restored Text and Translation: part 3.2: Commentary, by P.O Skjӕrvø, 1983.
Huyse, Philip, 1999, Die Dresiprächige Inschrift Šābuhrs I, an der Kaba-i zardust (ŠKZ), Corpus Inscripitionnm Iranicarum, Pt III, 2 vols, London.
Iamanidze, N., 2019, “Georgian Reception of Sasanian Art”, In: N. Asutay-Effenberger and F. Dim (eds), Sasanian Elements in Byzantine, Caucasian and Islamic Art and Culture, Mainz: Verlag des Römisch-Germanischen Zentralmuseums, pp. 93-106.
Juanšer Juanšeriani, 1996, “History of King Vakhtang Gorgasali”, In: Translated with Introduction and Commentary by Robert W. Thomson (ed), Rewriting Caucasian History, The Original Georgian Text and Armenian Adaptation, Oxford: Clarendon Press, pp 153-250.
Knauss, Florian, 2006, “Ancient Persia and Caucasus”, Iranica Antiqua, Vol. XLI, pp. 79-118.
Khurshidian, E, 1998. Die Parthischen und Sasanidischen Verwaltungsinstitutionen. Jerewan: Tigran Mets Publishing House.
Lang, David M., 1983, “Iran, Armenia and Georgia”, In: Ehsan Yarsharter (ed), The Cambridge History of Iran, Vol. 3.1, Cambridge: Cambridge University Press, pp. 505-536.
Leontli Mroveli, 1996, “Conversion of Kartli by Nino”, In: Translated with Introduction and Commentary by Robert W. Thomson (ed), Rewriting Caucasian History, The Original Georgian Text and Armenian Adaptation, Oxford: Clarendon Press, pp. 84-152.
Maksymiuk, Katarzyna, 2015, Geography 0f Roman-Iranian Wars Military operations of Rome and Sasanian Iran, Siedlce.
Payne, Richard, 2015, A State of Mixture: Christians, Zoroastrians, and Iranian Political Culture in Late Antiquity, Berkeley: University of California Press.
Procopius, 1914, The History of the Wars, Vol. 1-2, Translated by H. W. Dewing, London: Loeb.
Rapp Jr, Stephen H, 2014, The Sasanian World Through Georgian Eyes Caucasia and the Iranian Commonwealth in Late Antique Georgian Literature, London & New York: Routledge.
Russell, James, 1987, Zoroastrianism in Armenia, Harvard University Press.
Syvänne, Ikka, Maksymiuk, Katarzyna 2018, The Military History of the Third Century Iran. Siedlce: Sidelce University Press.
Schmitt, Rüdiger, 1991, The Bistun Inscriptions of Darius the Great Old Persian Text, London: School of Oriental and African Studies.
Tacitus 2008, The Annals (The Reigns of Tiberius, Cladius, and Nero). Translated by J. C. Yardley. Oxford: Oxford University Press.
Toumanoff, Cyril, “Chronology of the early kings of Iberia”. Traditio, 1969, Vol. 25. Pp. 1-33.
Wolski, Józef, 1993, L`Empire Des Arsacides, Acta Iranica 32, Lovanii : Aedibus Peetres.
Zouberi, Joan, ‘’The role of religion in the foreign affairs of Sasanian Iran and the Later Roman Empire (330-630 A. D.)’’, Historia i Šwiat, nr 6, 2017, pp. 121-132.

  • تاریخ دریافت 15 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 25 آذر 1404