فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

واکاوی سیاست خارجی شاه عباس اول بر حسب واقع‌گرایی تهاجمی مرشایمر

نوع مقاله : مقاله علمی - ترویجی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ‌ارشد علوم سیاسی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران- ایران
2 دانشجوی کارشناسی ‌ارشد روابط بین‌الملل دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران- ایران
3 استاد گروه علوم سیاسی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران- ایران
10.22034/hfr.2026.555830.1561
چکیده
این نوشتار تلاش دارد تا تبیین نو از سیاست خارجی حکومت شاه عباس اول صفوی (996-1038ق.) از منظر نظریه واقع‌گرایی تهاجمی جان مرشایمر را ارائه دهد. پرسش پژوهش حاضر این است که چرا شاه عباس اول صفوی چنین سیاستی را در حوزه منطقه‌ای و بین‌المللی اتخاذ کرد؟. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و بهره‌گیری از داده‌های اسنادی- کتابخانه‌ای نشان می‌دهد که شاه عباس با اصلاحات نظامی و اقتصادی، تمرکز قدرت و کاهش وابستگی به قزلباشان، قدرت نسبی ایران را افزایش داد تا از این طریق بقاء و امنیت حکومت خود و ایران را حفظ نماید. او با صلح تاکتیکی استانبول، بازپس‌گیری سرزمین‌های ازدست‌رفته و دیپلماسی چندجانبه با اروپا، موازنه قوا را در برابر عثمانی به نفع صفویه تغییر داد. رفتار پیش‌دستانه در اخراج پرتغالی‌ها از خلیج ‌فارس همراه با ائتلاف‌سازی با قدرت‌هایی نظیر بریتانیا و فتح بخش عظیمی از عراق نشان‌دهنده عقلانیت راهبردی و تلاش برای بقاء و برتری منطقه‌ای است. یافته‌ها تأیید می‌کنند که سیاست خارجی شاه ‌عباس با مؤلفه‌های واقع‌گرایی تهاجمی از جمله آنارشی نظام بین‌الملل، کسب حداکثری قدرت نسبی و رفتار پیش‌دستانه انطباق نسبی داشته و علل اصلی شکل‌دهنده سیاست خارجی حکومت شاه عباس، آنارشی منطقه‌ای، حفظ بقاء و تبدیل ایران به قدرت منطقه‌ای بوده است. این پژوهش با ارائه الگویی میان‌رشته‌ای سعی دارد خلأ نظری در تحلیل سیاست خارجی دوره صفویه را پر کرده و افق‌هایی برای مطالعات تطبیقی تاریخی- نظری بگشاید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Analysis of Shah Abbas I’s Foreign Policy Based on Mearsheimer’s Offensive Realism

نویسندگان English

Amirali Mokhtari marzroud 1
Amirreza Baghtag 2
Ebrahim Barzegar 3
1 Master's student of Political Science, Department of Political Science, Faculty of Law and Political Science, Allameh Tabatabae’i University, Tehran, Iran.
2 Master's student in International relations, Department of International relations, Faculty of Law and Political Science, Allameh Tabatabae'i University, Tehran, Iran.
3 Professor of Political Science, Department of Political Science, Faculty of Law and Political Science, Allameh Tabatabae’i University, Tehran, Iran.
چکیده English

This study aims to provide a novel explanation of the foreign policy of the Safavid monarch, Shah Abbas I (r. 1587–1629 / 996–1038 AH), through the lens of John Mearsheimer’s theory of Offensive Realism. The central research question is: Why did Shah Abbas I adopt such a policy in the regional and international arenas? Utilizing a descriptive-analytical method and drawing upon documentary-library data, this research demonstrates that Shah Abbas increased Iran’s relative power through military and economic reforms, the centralization of power, and the reduction of dependence on the Qizilbash, thereby ensuring the survival and security of his reign and the Persian state. Through the tactical "Peace of Istanbul," the reclamation of lost territories, and multilateral diplomacy with European powers, he shifted the balance of power against the Ottoman Empire in favor of the Safavids. His proactive behavior in expelling the Portuguese from the Persian Gulf, coupled with alliance-building with powers such as Britain and the conquest of a significant portion of Iraq, reflects strategic rationality and a drive for survival and regional hegemony. The findings confirm that Shah Abbas’s foreign policy aligns significantly with the core components of Offensive Realism, including international anarchy, the maximization of relative power, and preemptive action. The primary factors shaping his foreign policy were regional anarchy, the quest for survival, and the transformation of Iran into a regional power. By presenting an interdisciplinary model, this research seeks to fill the theoretical gap in the analysis of Safavid foreign policy and open new horizons for comparative historical-theoretical studies.

کلیدواژه‌ها English

Iran
Safavid Era
Shah Abbas I
Foreign Policy
Mearsheimer&‌‌‌rsquo
s Theory
Offensive Realism
 
منابع و مآخذ
فارسی:
آقاجری، سید هاشم و ابراهیم مشفقی‌فر، "تحلیل استراتژی نظامی ایران و مؤلفه‌های آن در عصر شاه‌ عباس بزرگ (۹۹۶-۱۰۳۸ق.)"، پژوهشنامه‌ی انجمن ایرانی تاریخ، ۱۳۸۹، سال ۱، شماره ۴، صص. ۲۴-۱.
ابراهیمی کیاپی، هادی، "پیشینه تاریخی فرهنگ استراتژیک «عزت‌طلبی» در سیاست خارجی شاه‌ عباس صفوی"، فصلنامه پژوهشهای سیاسی جهان اسلام، ۱۳۹۸، سال ۹، شماره ۲، صص. ۱۸۱-۱۵۹.
افوشته‌ای نطنزی، محمود بن هدایت‌الله، ۱۳۷۳، نقاوه‌الآثار فی ذکر الاخیار، به‌کوشش: احسان اشراقی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
الحسینی قمی، قاضی احمد بن شرف‌الدین الحسین، ۱۳۸۳، خلاصه‌التاریخ، ۲ جلد، به‌تصحیح: احسان اشراقی، تهران: دانشگاه تهران.
بایبوردی، حسین، ۱۳۴۹، تاریخ پناهندگان ایران (از عصر صفویه تا اواخر قاجاریه)، تهران: وحید.
بلو، دیوید، ۱۳۹۶، پادشاه بی‌رحمی که به اسطوره مبدل گشت، ترجمه: خسرو خواجه‌نوری، تهران: امیرکبیر.
پارسادوست، منوچهر، ۱۳۴۵، روابط شاه‌ عباس اول با اسپانیا و پرتغال، تهران: سهیل.
------------------، ۱۳۸۸، شاه‌ عباس اول؛ پادشاهی با درس‌هایی که باید فرا گرفت، جلد ۱، تهران: شرکت سهامی انتشار.
تاج‌بخش، احمد، ۱۳۴۰، ایران در زمان صفویه، تبریز: انتشارات کتابفروشی چهر.
تاورنیه، ژان باپتیست، ۱۳۳۶، سفرنامة تاورنیه، ترجمه: ابوتراب نوری، اصفهان: تأیید.
ترکمان، اسکندر بیگ، ۱۳۷۷، تاریخ عالم‌آرای عباسی، جلد ۲ و ۳، به‌کوشش: محمداسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب.
ثواقب، جهانبخش، شهاب شهیدانی و پروین رستمی، "سیاست صلح‌طلبی شاه عباس اول نسبت به دولت عثمانی (با استناد به مکاتبات و معاهدات)"، فصلنامه علمی تاریخ اسلام ایران، ۱۳۹۹، سال ۳۰، شماره ۴۵، صص. ۳۳-۹.
جعفربیگلو، محمد و بدرالسادات علیزاده‌مقدم، «اصول حاکم بر سیاست خارجی ایران در عصر شاه ‌عباس اول بر پایه دیدگاه حافظ فرهانی‌فر»، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، ۱۴۰۲، سال ۲۴، شماره ۹۶، صص. ۱۸-۳.
چگنی‌زاده، غلامرضا و حامد عسگری کرمانی، ۱۳۹۶، زبان، کنش، امنیت: مطالعات امنیتی و مکتب کپنهاگ، تهران: وزارت امور خارجه.
دلاواله، پیترو، ۱۳۸۴، سفرنامه پیترودلاواله، ترجمه: شعاعالدین شفا، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
دهقانی فیروزآبادی، سید جلال، ۱۳۹۴، نظریه‌ها و فرا نظریه‌ها در روابط بین‌الملل، تهران: نشر مخاطب.
رمضانی، روح‌الله، ۱۴۰۲، تاریخ سیاست خارجی ایران، ترجمه: روح‌الله اسلامی و زینب پزشکیان، تهران: نشر نی.
سایکس، سر پرسی، ۱۳۴۳، تاریخ ایران، ترجمه: سید محمدتقی فخرداعی گیلانی، جلد 2، تهران: شرکت سهامی چاپ و انتشارات کتب ایران (علمی).
شاردن، ژان، ۱۳۴۰، سیاحتنامه شاردن، جلد ۳، ترجمه: محمد عباسی، تهران: امیرکبیر.
غفاری‌فرد، عباسقلی، ۱۳۷۶، روابط صفویه و اوزبکان (۱۰۳۱-۹۱۳ ه. ق.)، تهران: وزارت امور خارجه.
فلسفی، نصرالله، ۱۳۱۶، تاریخ روابط ایران و اروپا در دوره صفویه، تهران: ]بی‌نا[.
-------------، ۱۳۷۵، زندگانی شاه‌ عباس اول، تهران: انتشارات علمی.
-------------، ۱۳۹۶، سیاست خارجی ایران در دوران صفویه، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
کاووسیعراقی، محمدحسن، ۱۳۷۹، اسناد روابط دولت صفوی با حکومتهای ایتالیا، تهران: وزارت امور خارجه.
کوئین، شعله، ۱۴۰۱، شاه‌ عباس؛ پادشاهی که ایران را از نو ساخت، ترجمه: مانی صالحی علامه، تهران: نامک.
لوئی بلان، لوسین، 1375، زندگی شاه عباس، ترجمه: ولی‌الله شادان، تهران: اساطیر.
متی، رودی، ۱۳۹۳، ایران در بحران: زوال صفویه و سقوط اصفهان، ترجمه: حسن افشار، تهران: نشر مرکز.
مرشایمر، جان. جی. و سباستین روزاتو، ۱۴۰۲، دولت‌ها چگونه فکر می‌کنند، ترجمه: ابوالفضل بازرگان، تهران: نشر کتابستان معرفت.
مشیرزاده، حمیرا، ۱۳۹۳، تحول در نظریه‌های روابط بین‌الملل، تهران: سمت.
منجم، ملا جلال‌الدین، ۱۳۶۶، تاریخ عباسی یا روزنامه ملا جلال، به‌کوشش: سیف‌الله وحیدنیا، تهران: وحید.
مورگنتا، هانس، ۱۳۸۹، سیاست میان ملت‌ها، تلاش در راه قدرت و صلح، ترجمه: حمیرا مشیرزاده، تهران: وزارت امور خارجه.
موسوی‌نیا، سید رضا، ۱۳۹۴، رئالیسم ایرانی؛ تحلیل نظری روابط خارجی از دولت صفوی تا سقوط پهلوی، تهران: مخاطب.
نجفی، موسی و موسی فقیه‌حقانی، ۱۳۹۱، تاریخ تحولات سیاسی ایران: بررسی مؤلفه‌های دین، تجدد و مدنیت در تأسیس دولت- ملت در گستره هویت ملی ایران، تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
نوایی، عبدالحسین، ۱۳۷۲، روابط سیاسی ایران و اروپا در عصر صفوی، تهران: ویسمن.
نوایی، عبدالحسین و عباسقلی غفاری‌فرد، ۱۳۸۶، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوران صفویه، تهران: سمت.
والتز، کنت، ۱۳۹۷، نظریه سیاست بین‌الملل، ترجمه: غلامرضا چگنی‌زاده و یوسفی، تهران: وزارت امور خارجه.
وثوقی، محمدباقر، ۱۳۸۴، تاریخ خلیج ‌فارس و ممالک همجوار، تهران: سمت.
وحید قزوینی، محمدطاهر، ۱۳۸۳، تاریخ جهان‌آرای عباسی، به‌تصحیح: سید سعید میرمحمدصادق، تهران: پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات فرهنگی.
ولایتی، علی‌اکبر، ۱۳۷۴، تاریخ روابط خارجی ایران در عهد شاه‌ عباس اول صفوی، تهران: وزارت امور خارجه.
هدایت، رضاقلی ‌خان، ۱۳۸۰، تاریخ روضه‌الصفای ناصری، جلد ۱۲، به‌کوشش: جمشید کیان‌فر، تهران: اساطیر.
 
لاتین:
Anonymous, 1939, A Chronicle of the Carmelites in Persia and the Papal Mission of the 17th and 18th Centuries, Vol. 1, Fyre and Spoties Woode.
Carr, E. H., 1964, The twenty years' crisis, 1919-1939: An introduction to the study of international relations. Harper & Row. (Original work published 1939).
Mearsheimer, J. J., “The False Promise of International Institution”, International Security, 1995, Vol 19, No 3.
Mearsheimer, J. J., 2001. The tragedy of great power politics. W. W. Norton.

  • تاریخ دریافت 05 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 25 آذر 1404