فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

اهمیت منشآت وحید قزوینی در بررسی روابط خارجی صفویان در عصر شاه عباس دوم و شاه سلیمان

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکتری تاریخ ایران پس از اسلام، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران- ایران
10.22034/hfr.2026.555057.1559
چکیده
منشآت وحید قزوینی یکی از متون برجسته عصر صفوی در حوزه مکاتبات دیوانی است که هم ارزش ادبی و هم ارزش تاریخی و سیاسی دارد. این پژوهش با تحلیل کمّی و کیفی و استفاده از منابع کتابخانه‌ای با تکیه بر نسخه خطیِ شماره ۲۲۶۰ کتابخانه مجلس، نقش این اثر را در بازسازی سیاست خارجی ایران در عصر شاه عباس دوم و شاه سلیمان بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که مکتوبات دیپلماتیکِ منشآت حاوی چهل‌وهشت نامه ارسالیِ صفویان، سه فتح‌نامه و یک صلح‌نامه است. بخش عمده‌ای از این مکاتبات به روابط صفویان با دولت‌های شرقی به‌ویژه گورکانیان هند، خوانین ترکستان و سلاطین دکن اختصاص دارد که بازتابی از چرخش دیپلماسی صفوی به سوی شرق پس از عهدنامه ذهاب در سال ۱۰۴۹ق. و تثبیت مرزهای غربی با عثمانی است. این نامه‌ها بیانگر دخالت صفویان در تحولات داخلی هند و تلاش برای ایجاد روابطی فراتر از مناسبات دیپلماتیک با خوانین ترکستان است. مکاتبات با قفقاز و چرکس‌ها نیز بخشی از سیاست موازنه‌ای صفوی در برابر عثمانی و تأمین مسیرهای تجاری جایگزین از طریق دریای سیاه بوده است. فتح‌نامه‌ها و صلح‌نامه‌ها نیز موفقیت‌ها و مذاکرات رسمی صفویه با همسایگان را نشان می‌دهد. همچنین غلبه زبان فارسی در این مکاتبات حاکی از استمرار یک فضای فرهنگی مشترک در روابط منطقه‌ای است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Significance of Vahid Qazvini’s Official Correspondence in the Study of Safavid Foreign Relations During the Reigns of Shah Abbas II and Shah Sulayman

نویسنده English

Amir Hossein Davoodvandi
PhD student in History of Islamic Iran, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

Vahid Qazvini’s Official Correspondence (Munsha’at) is one of the preeminent texts of the Safavid era in the field of administrative and chancery records, possessing significant literary, historical, and political value. Utilizing quantitative and qualitative analysis based on library sources—specifically focusing on Manuscript No. 2260 of the Majlis Library—this research examines the role of this work in reconstructing Iranian foreign policy during the reigns of Shah Abbas II and Shah Sulayman.
The findings indicate that the diplomatic documents within this Official Correspondence include forty-eight outgoing Safavid letters, three victory proclamations (fath-namas), and one peace treaty. A major portion of this correspondence is dedicated to Safavid relations with eastern powers, particularly the Mughal Empire, the Khans of Turkestan, and the Deccan Sultanates. This reflects a strategic "pivot to the East" in Safavid diplomacy following the Treaty of Zuhab (1049 AH/1639 AD) and the subsequent stabilization of the western borders with the Ottoman Empire. These letters reveal Safavid intervention in the internal developments of India and efforts to establish relations with the Khans of Turkestan that transcended standard diplomatic ties. Furthermore, correspondence with the Caucasus and the Circassians signifies a Safavid balancing policy against the Ottomans and an attempt to secure alternative trade routes via the Black Sea. The dominance of the Persian language in these exchanges further underscores the continuity of a shared cultural sphere in regional relations

کلیدواژه‌ها English

Iran
Safavid Dynasty
Shah Abbas II
Shah Sulayman
Foreign Relations
Official Correspondence
Vahid Qazvini
منابع و مآخذ
فارسی:
آذر بیگدلی، لطفعلی بیک، ۱۳۳۷، تذکره آتشکده، بهکوشش: سید جعفر شهیدی، تهران: مؤسسه نشر کتاب.
ابراهیمی، الهه و حمیدرضا ثنایی، نقش دریای خزر و منطقه قفقاز در مناسبات تجاری عصر صفوی، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، 1397، دوره 21، شماره 81، صص 100ـ81.
ایرانی، نفیسه، 1395، کهن‌ترین فرهنگ‌نامه فارسی دانش استیفا: تصحیح و تحلیل بخش لغات و مصطلحات المرشد فی‌الحساب، تهران: میراث مکتوب.
برازش، امیرحسین، 1392، روابط سیاسی دیپلماتیک ایران و جهان در عهد صفویه، تهران: امیرکبیر.
بیانی، مهدی، 1363، احوال و آثار خوشنویسان، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
تاورنیه، ژان باتیست، 1336، سفرنامه تاورنیه، ترجمه: ابوتراب نوری، تهران: سنایی.
ثواقب، جهانبخش، ۱۳۸۰، تاریخ نگاری عصر صفویه و شناخت منابع و مآخذ، شیراز: انتشارات نوید شیراز.
حزین لاهیجی، محمدعلی، ۱۳۷۵، تذکره‌المعاصرین، بهکوشش: معصومه سالک، تهران: نشر سایه.
خاتونآبادی، سید عبدالحسین الحسینی، ١٣٥٢، وقایعالسنین و الاعوام، بهکوشش: محمدباقر بهبودی، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
خطیبی، حسین، 1375، فن نثر در ادب پارسی، تهران: زوار.
دلاواله، پیترو، ۱۳۸۴، سفرنامه پیترو دلاواله، ترجمه: شعاع‌الدین شفا، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
دولافوز، ث. ف، 1316، تاریخ هند، ترجمه: سید محمدتقی فخرداعی گیلانی، تهران: نشر کمیسیون معارف.
رستگار فسایی، منصور، 1395، انواع نثر فارسی، چاپ ششم، تهران: سمت.
رویمر، رهانس روبرت، 1380، ایران در راه عصر جدید- تاریخ ایران از سال 1350 تا 1750م، ترجمه: آذر آهنچی، تهران: دانشگاه تهران.
سانسون، مارتین، ۱۳۴۶، سفرنامه سانسون، ترجمه: تقی تفضلی، تهران: ابن سینا.
شاردن، ژان، 1345، سیاحتنامه شاردن، ترجمه: محمد عباسی، تهران: امیرکبیر.
---------، ۱۳۷۲، سفرنامه شاردن، ترجمه: اقبال یغمایی، تهران: توس.
شاملو، ولی قلیخان، ۱۳۷۱، قصصالخاقانی، بهکوشش: سید حسن ساداتناصری، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
صبا، مولوی محمد مظفر حسین، ۱۳۴۳، تذکره روز روشن، بهکوشش: محمدحسین رکنزاده آدمیت، تهران: انتشارات کتابخانه رازی.
صفا، ذبیحالله، ۱۳۷۳، تاریخ ادبیات ایران، تهران: فردوس.
صفتگل، منصور، ۱۴۰۰، الگوی نوین سیاست خارجی ایران در آستانه دوره تجدد آغازین: نظم تازه منطقهای صفوی و نظام جهانی، مجموعه مقالات سومین کنفرانس تاریخ روابط خارجی ایران ایران و مناطق پیرامونی، بهکوشش: سیّد محمدکاظم سجادپور، تهران: وزارت امور خارجه.
-------------، 2023، بیاض دفترخانه همایونی دولت ایران عصر صفوی، توکیو: دانشگاه توکیو.
فلور، ویلم، تاریخچه وزارت امور خارجه در ایران، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، ۱۳۸۴، شمارههای ۲۴ و ۲۵، صص 102ـ89.
قریب، قاسم، عوامل مؤثر بر روابط صفویان و گورکانیان، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، 1397، سال 19، شماره 74، صص 49ـ21.
کارری، جملی، 1348، سفرنامه کارری، ترجمه: عباس نخجوانی و عبدالعلی کارنگ، تبریز: اداره کل فرهنگ و هنر آذربایجان شرقی.
کمپفر، انگلبرت، 1360، سفرنامه کمپفر، ترجمه: کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی.
کولاگینا، لودمیلا و یلنا دونایوا، ۱۳۸۸، تاریخ شکل‌گیری مرزهای روسیه با ایران، ترجمه: بهرام امیراحمدیان، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
مشیزی بردسیری، محمدسعید، 1369، تذکره صفویه کرمان، بهتصحیح: محمدابراهیم باستانی‌پاریزی، تهران: علم.
میرزا سمیعا، ۱۳۶۸، تذکره‌الملوک، بهکوشش: محمد دبیرسیاقی، ترجمه: مسعود رجبنیا، تهران: امیرکبیر.
میرزا محمدشفیع و دیگران (جمعی از کاتبان و نویسندگان دوره صفوی)، 1400، منشآت و مکاتیب عصر صفوی، به‌تصحیح و بررسی: غلامحسین مهرابی، تهران: میراث فرهیختگان.
نصرآبادی، محمدطاهر، ۱۳۷۹، تذکره نصرآبادی، بهکوشش: احمد موفقیزدی، یزد: انتشارات دانشگاه یزد.
نصیری، محمدابراهیم، ۱۳۷۳، دستور شهریاران، به‌تصحیح: محمدنادر نصیری‌مقدم، تهران: بنیاد موقوفات افشار.
نوایی، عبدالحسین، 1363، اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از 1105 تا 1135ق.، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
----------------، 1368، نادر شاه و بازماندگانش، همراه با نامه‌های سلطنتی و اسناد سیاسی و اداری، تهران: زرین.
واحد، اسدالله، انشاء و ترسل و اقسام آن، نامه پارسی، 1383، شماره 33.
وحید قزوینی، محمدطاهر، 1383، تاریخ جهانآرای عباسی، بهکوشش: سید سعید میرمحمدصادق، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
وحید قزوینی، محمدطاهر، مجموعه مراسلات، تهران: کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ش2260 [نسخه خطی]، تاریخ کتابت 1125ق، کاتب: محمدحسین.
--------------------، 1329، عباسنامه (شرح زندگانی 22 ساله شاه عباس ثانی)، به‌تصحیح: ابراهیم دهگان، اراک: کتابفروشی داوودی.
هاردی، پی.، 1369، مسلمانان هند و بریتانیا، ترجمه: حسن لاهوتی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی.

  • تاریخ دریافت 03 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 25 آذر 1404