وزارت امور خارجه فصلنامه تاریخ روابط خارجی 1735-2010 22 85 2020 12 21 مناسبات تجاری ایران و شمال قفقاز در دوره صفویان 125 144 138541 FA جواد مرشدلو استادیار تاریخ دانشگاه تربیت مدرس Journal Article 2021 10 10 <strong>پیشینه</strong><strong> </strong><strong>ارتباطات</strong><strong> </strong><strong>تجاری</strong><strong> </strong><strong>ایران</strong><strong> </strong><strong>با</strong><strong> </strong><strong>شمال</strong><strong> </strong><strong>قفقاز</strong><strong> </strong><strong>را</strong><strong> </strong><strong>تا</strong><strong> </strong><strong>دوره</strong><strong> </strong><strong>باستان</strong><strong> </strong><strong>می</strong>‌<strong>توان</strong><strong> </strong><strong>ردیابی</strong><strong> </strong><strong>کرد</strong><strong>. </strong><strong>این</strong><strong> </strong><strong>مناسبات</strong><strong> </strong><strong>در</strong><strong> </strong><strong>دوره</strong><strong> </strong><strong>می</strong><strong>انه،</strong><strong> </strong><strong>تحت</strong><strong> </strong><strong>تأثیر</strong><strong> </strong><strong>یورش</strong>‌<strong>های مکرر اقوام غز و مغول به جنوب قفقاز و پیامدهای آن، از جمله جابه‌جایی</strong>‌<strong>های جمعیتی دچار وقفه شد. ظهور صفویان که خاستگاه قدرت سیاسی آنها نسبت معینی با قفقاز داشت، نویدبخش دوره جدیدی از مناسبات سیاسی با شمال قفقاز بود. در پژوهش</strong>‌<strong>هایی که در این زمینه انجام شده، مناسبات ایران و شمال قفقاز، اغلب از زاویه سیاسی و فرهنگی بررسی شده و مقوله تجارت به رغم اهمیت آن مغفول مانده است. دلیل این غفلت را بیش از هر چیز می</strong>‌<strong>توان</strong><strong> </strong><strong>در</strong><strong> </strong><strong>مشکل</strong><strong> </strong><strong>دسترسی</strong><strong> </strong><strong>به</strong><strong> </strong><strong>منابع</strong><strong> </strong><strong>جستجو</strong><strong> </strong><strong>کرد</strong><strong>. </strong><strong>در</strong><strong> </strong><strong>منابع</strong><strong> </strong><strong>فارسی</strong><strong> </strong><strong>که</strong><strong> </strong><strong>توجهی</strong><strong> </strong><strong>به</strong><strong> </strong><strong>روابط</strong><strong> </strong><strong>ایران</strong><strong> </strong><strong>و</strong><strong> </strong><strong>شمال</strong><strong> </strong><strong>قفقاز</strong><strong> </strong><strong>داشت</strong><strong>ه</strong>‌<strong>اند،</strong><strong> </strong><strong>موضوعات</strong><strong> </strong><strong>نظامی</strong><strong> </strong><strong>و</strong><strong> </strong><strong>سیاسی</strong><strong> </strong><strong>در</strong><strong> </strong><strong>کانون</strong><strong> </strong><strong>توجه</strong><strong> </strong><strong>قرار</strong><strong> </strong><strong>داشته</strong><strong> </strong><strong>است</strong><strong>. </strong><strong>اما</strong><strong> </strong><strong>در</strong><strong> </strong><strong>برخی</strong><strong> </strong><strong>گزارش</strong>‌<strong>های سفرنامه</strong>‌<strong>ای</strong><strong> </strong><strong>بر</strong><strong> </strong><strong>جای</strong><strong> </strong><strong>مانده</strong><strong> </strong><strong>از</strong><strong> </strong><strong>دوره</strong><strong> </strong><strong>صفویه،</strong><strong> </strong><strong>اشار</strong><strong>ه</strong>‌<strong>هایی نیز به مناسبات تجاری ایران و شمال قفقاز دیده می</strong><strong>‎</strong><strong>شود</strong><strong>. </strong><strong>این</strong><strong> </strong><strong>منابع</strong><strong> </strong><strong>سفرنام</strong><strong>ه</strong>‌<strong>ای،</strong><strong> </strong><strong>آثاری</strong><strong> </strong><strong>است</strong><strong> </strong><strong>که</strong><strong> </strong><strong>جهانگردان</strong><strong> </strong><strong>اروپایی،</strong><strong> </strong><strong>روس</strong><strong> </strong><strong>یا</strong><strong> </strong><strong>ترک</strong><strong> </strong><strong>باقی</strong><strong> </strong><strong>گذاشت</strong><strong>ه</strong>‌<strong>اند</strong><strong> </strong><strong>و</strong><strong> </strong><strong>از</strong><strong> </strong><strong>لاب</strong><strong>ه</strong>‌<strong>لای</strong><strong> </strong><strong>این</strong><strong> </strong><strong>اشار</strong><strong>ه</strong>‌<strong>ها می</strong>‌<strong>توان</strong><strong> </strong><strong>به</strong><strong> </strong><strong>درک</strong><strong> </strong><strong>و</strong><strong> </strong><strong>شناختی</strong><strong> </strong><strong>از</strong><strong> </strong><strong>کیفیت</strong><strong> </strong><strong>تجارت،</strong><strong> </strong><strong>را</strong><strong>ه</strong>‌<strong>های تجاری و اقلام تجاری رایج دست یافت. در پژوهش حاضر تلاش می</strong>‌<strong>شود</strong><strong> </strong><strong>تا</strong><strong> </strong><strong>با</strong><strong> </strong><strong>تمرکز</strong><strong> </strong><strong>بر</strong><strong> </strong><strong>مقوله</strong><strong> </strong><strong>تجارت</strong><strong> </strong><strong>و</strong><strong> </strong><strong>کیفیت</strong><strong> </strong><strong>آن،</strong><strong> </strong><strong>این</strong><strong> </strong><strong>جلوه</strong><strong> </strong><strong>از</strong><strong> </strong><strong>مناسبات</strong><strong> </strong><strong>ایران</strong><strong> </strong><strong>و</strong><strong> </strong><strong>شمال</strong><strong> </strong><strong>قفقاز</strong><strong> </strong><strong>در</strong><strong> </strong><strong>دوره</strong><strong> </strong><strong>صفوی</strong><strong> </strong><strong>بررسی</strong><strong> </strong><strong>شود</strong><strong>. </strong><strong>تمرکز</strong><strong> </strong><strong>اصلی</strong><strong> </strong><strong>این</strong><strong> </strong><strong>پژوهش</strong><strong> </strong><strong>بر</strong><strong> </strong><strong>شماخی،</strong><strong> </strong><strong>مرکز</strong><strong> </strong><strong>ایالت</strong><strong> </strong><strong>شیروان</strong><strong> </strong><strong>و</strong><strong> </strong><strong>بازار</strong><strong> </strong><strong>آن</strong><strong> </strong><strong>در</strong><strong> </strong><strong>دوره</strong><strong> </strong><strong>متأخر</strong><strong> </strong><strong>صفوی</strong><strong> </strong><strong>است</strong><strong> </strong><strong>که</strong><strong> </strong><strong>کانون</strong><strong> </strong><strong>اصلی</strong><strong> </strong><strong>تجارت</strong><strong> </strong><strong>جهانی</strong><strong> </strong><strong>ایران</strong><strong> </strong><strong>در</strong><strong> </strong><strong>شمال</strong><strong> </strong><strong>این</strong><strong> </strong><strong>کشور</strong><strong> </strong><strong>بود</strong><strong>.</strong> https://www.hfrjournal.ir/article_138541_22378a01f45317ebc3cf0d213701fd1d.pdf