وزارت امور خارجهفصلنامه تاریخ روابط خارجی1735-20102610420250923همگرایی ساختاری و واگرایی سیاسی در روابط خارجی ایران ساسانی با گرجستان (531-240 میلادی)32023862310.22034/hfr.2026.238623FAاحمدغلامی قازانکندیدانشآموخته کارشناسی ارشد تاریخ ایران باستان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه ارومیه، ارومیه- ایران0009-0004-4983-3852علیعلی بابایی درمنیاستادیار گروه جغرافیای بنیاد دایرهالمعارف اسلامی، تهران- ایرانJournal Article20251007<span>The relations between Sasanian Iran and Georgia from the 3rd to the mid-6th century AD were shaped within a context where the expansion of the Sasanian state’s structural authority coincided with a divergent trend in Georgia’s political and religious developments. During this historical period, the consolidation of Sasanian influence in Georgia, the establishment of the Chosroid dynasty (281 AD), the Christianization of Georgia (337 AD), and the Irano-Roman rivalry created a framework in which administrative and military convergence between the two powers was accompanied by the political divergence of the Georgian court.</span><br><span>The central question of this study is: How did the structural convergence of the Sasanian state with Georgia persist despite the emergence of political divergence in that territory? The primary objective of this research is to explain the soft power mechanisms of the Sasanian state and the reasons for their failure in the face of Georgia’s political shifts. This study employs a historical method with a descriptive-analytical approach, based on library data and Georgian, Armenian, and Roman narrative sources. The findings indicate that while continuous religious pressure and Irano-Roman competition necessitated the maintenance of convergent structures, political convergence remained unsustainable, ultimately leading to overt conflicts by the mid-5th century AD</span><strong><span dir="RTL" lang="FA">روابط ایران ساسانی و گرجستان از سده سوم تا میانه سده ششم میلادی در بستری شکل گرفت که همزمان با گسترش اقتدار ساختاری دولت ساسانی، تحولات سیاسی و مذهبی گرجستان نیز روندی واگرایانه یافت. در این بازه تاریخی، تثبیت نفوذ دولت ساسانی در گرجستان، شکلگیری دودمان خسروی (281 م.)، مسیحی شدن گرجستان (337 م.) و رقابت ایران و روم زمینهای فراهم کرد که در آن همگرایی اداری و نظامی میان دو قدرت با واگرایی سیاسی دربار گرجستان همراه شد. پرسش اصلی نوشتار حاضر آن است که چگونه همگرایی ساختاری دولت ساسانی با گرجستان، همزمان با بروز واگرایی سیاسی در این سرزمین تداوم یافت؟ هدف اصلی جستار حاضر، تبیین سازوکارهای قدرت نرم دولت ساسانی و چرایی ناکامی آن در برابر تحولات سیاسی گرجستان است. این پژوهش با روش تاریخی و رویکرد توصیفی- تحلیلی بر پایه دادههای کتابخانهای و منابع روایی گرجی، ارمنی و رومی انجام شده است. یافتهها نشان میدهد که تداوم سختگیریهای مذهبی و همچنین رقابت ایران و روم سبب شد تا ساختارهای همگرا حفظ شود، اما همگرایی سیاسی پایدار نماند و به تعارضات آشکار در میانه سده پنجم میلادی منجر شد.</span></strong>https://www.hfrjournal.ir/article_238623_f982762272b44fcdc773922dbc3717f2.pdfوزارت امور خارجهفصلنامه تاریخ روابط خارجی1735-20102610420250923An Analysis of Shah Abbas I’s Foreign Policy Based on Mearsheimer’s Offensive Realismواکاوی سیاست خارجی شاه عباس اول بر حسب واقعگرایی تهاجمی مرشایمر214423951310.22034/hfr.2026.555830.1561FAامیرعلیمختاری مرزروددانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران- ایران0009-0000-2303-0403امیررضابغتاقدانشجوی کارشناسی ارشد روابط بینالملل دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران- ایران0009-0008-4951-3030ابراهیمبرزگراستاد گروه علوم سیاسی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی، تهران- ایران0000-0001-9250-4772Journal Article20250927<span>This study aims to provide a novel explanation of the foreign policy of the Safavid monarch, Shah Abbas I (r. 1587–1629 / 996–1038 AH), through the lens of John Mearsheimer’s theory of Offensive Realism. The central research question is: Why did Shah Abbas I adopt such a policy in the regional and international arenas? Utilizing a descriptive-analytical method and drawing upon documentary-library data, this research demonstrates that Shah Abbas increased Iran’s relative power through military and economic reforms, the centralization of power, and the reduction of dependence on the <em>Qizilbash</em>, thereby ensuring the survival and security of his reign and the Persian state. Through the tactical "Peace of Istanbul," the reclamation of lost territories, and multilateral diplomacy with European powers, he shifted the balance of power against the Ottoman Empire in favor of the Safavids. His proactive behavior in expelling the Portuguese from the Persian Gulf, coupled with alliance-building with powers such as Britain and the conquest of a significant portion of Iraq, reflects strategic rationality and a drive for survival and regional hegemony. The findings confirm that Shah Abbas’s foreign policy aligns significantly with the core components of Offensive Realism, including international anarchy, the maximization of relative power, and preemptive action. The primary factors shaping his foreign policy were regional anarchy, the quest for survival, and the transformation of Iran into a regional power. By presenting an interdisciplinary model, this research seeks to fill the theoretical gap in the analysis of Safavid foreign policy and open new horizons for comparative historical-theoretical studies.</span><strong><span dir="RTL" lang="AR-SA">این نوشتار تلاش دارد تا تبیین نو از سیاست خارجی حکومت شاه عباس اول صفوی (</span><span dir="RTL" lang="FA">996-1038</span><span dir="RTL" lang="AR-SA">ق.) از منظر نظریه واقعگرایی تهاجمی جان مرشایمر را ارائه دهد. پرسش پژوهش حاضر این است که چرا شاه عباس اول صفوی چنین سیاستی را در حوزه منطقهای و بینالمللی اتخاذ کرد؟. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و بهرهگیری از دادههای اسنادی- کتابخانهای نشان میدهد که شاه عباس با اصلاحات نظامی و اقتصادی، تمرکز قدرت و کاهش وابستگی به قزلباشان، قدرت نسبی ایران را افزایش داد تا از این طریق بقاء و امنیت حکومت خود و ایران را حفظ نماید. او با صلح تاکتیکی استانبول، بازپسگیری سرزمینهای ازدسترفته و دیپلماسی چندجانبه با اروپا، موازنه قوا را در برابر عثمانی به نفع صفویه تغییر داد. رفتار پیشدستانه در اخراج پرتغالیها از خلیج فارس همراه با ائتلافسازی با قدرتهایی نظیر بریتانیا و فتح بخش عظیمی از عراق نشاندهنده عقلانیت راهبردی و تلاش برای بقاء و برتری منطقهای است. یافتهها تأیید میکنند که سیاست خارجی شاه عباس با مؤلفههای واقعگرایی تهاجمی از جمله آنارشی نظام بینالملل، کسب حداکثری قدرت نسبی و رفتار پیشدستانه انطباق نسبی داشته و علل اصلی شکلدهنده سیاست خارجی حکومت شاه عباس، آنارشی منطقهای، حفظ بقاء و تبدیل ایران به قدرت منطقهای بوده است. این پژوهش با ارائه الگویی میانرشتهای سعی دارد خلأ نظری در تحلیل سیاست خارجی دوره صفویه را پر کرده و افقهایی برای مطالعات تطبیقی تاریخی- نظری بگشاید.</span></strong>https://www.hfrjournal.ir/article_239513_59ca9a0aacb13b1d16316fac5407748f.pdfوزارت امور خارجهفصلنامه تاریخ روابط خارجی1735-20102610420250923The Significance of Vahid Qazvini’s Official Correspondence in the Study of Safavid Foreign Relations During the Reigns of Shah Abbas II and Shah Sulaymanاهمیت منشآت وحید قزوینی در بررسی روابط خارجی صفویان در عصر شاه عباس دوم و شاه سلیمان457223951410.22034/hfr.2026.555057.1559FAامیرحسینداودوندیدانشجوی دکتری تاریخ ایران پس از اسلام، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران- ایران0009-0009-0552-3867Journal Article20251025<span>Vahid Qazvini’s Official Correspondence (<em>Munsha’at</em>) is one of the preeminent texts of the Safavid era in the field of administrative and </span><span>chancery records, possessing significant literary, historical, and political value. Utilizing quantitative and qualitative analysis based on library sources—specifically focusing on Manuscript No. 2260 of the Majlis Library—this research examines the role of this work in reconstructing Iranian foreign policy during the reigns of Shah Abbas II and Shah Sulayman<span>.</span></span><br><span>The findings indicate that the diplomatic documents within this Official Correspondence include forty-eight outgoing Safavid letters, three victory proclamations (<em>fath-namas</em>), and one peace treaty. A major portion of this correspondence is dedicated to Safavid relations with eastern powers, particularly the Mughal Empire, the Khans of Turkestan, and the Deccan Sultanates. This reflects a strategic "pivot to the East" in Safavid diplomacy following the Treaty of Zuhab (1049 AH/1639 AD) and the subsequent stabilization of the western borders with the Ottoman Empire. These letters reveal Safavid intervention in the internal developments of </span><span>India and efforts to establish relations with the Khans of Turkestan that transcended standard diplomatic ties. Furthermore, correspondence with the Caucasus and the Circassians signifies a Safavid balancing policy against the Ottomans and an attempt to secure alternative trade routes via the Black Sea. The dominance of the Persian language in these exchanges further underscores the continuity of a shared cultural sphere in regional relations</span><strong><em><span dir="RTL" lang="AR-SA">منشآت</span></em><span dir="RTL" lang="AR-SA"> وحید قزوینی یکی از متون برجسته عصر صفوی در حوزه مکاتبات دیوانی است که هم ارزش ادبی و هم ارزش تاریخی و سیاسی دارد. این پژوهش با تحلیل کمّی و کیفی و استفاده از منابع کتابخانهای با تکیه بر نسخه خطیِ شماره </span><span dir="RTL" lang="FA">۲۲۶۰</span><span dir="RTL" lang="AR-SA"> کتابخانه مجلس، نقش این اثر را در بازسازی سیاست خارجی ایران در عصر شاه عباس دوم و شاه سلیمان بررسی میکند. یافتهها نشان میدهد که مکتوبات دیپلماتیکِ <em>منشآت</em> حاوی چهلوهشت نامه ارسالیِ صفویان، سه فتحنامه و یک صلحنامه است. بخش عمدهای از </span><span dir="RTL" lang="FA">این </span><span dir="RTL" lang="AR-SA">مکاتبات به روابط صفویان با دولتهای شرقی بهویژه گورکانیان هند، خوانین ترکستان و سلاطین دکن اختصاص دارد که بازتاب</span><span dir="RTL" lang="FA">ی از</span><span dir="RTL" lang="AR-SA"> چرخش دیپلماسی صفوی به سوی شرق پس از عهدنامه ذهاب در سال </span><span dir="RTL" lang="FA">۱۰۴۹</span><span dir="RTL" lang="AR-SA">ق. و تثبیت مرزهای غربی با عثمانی است. این نامهها بیانگر دخالت صفویان در تحولات داخلی هند و تلاش برای ایجاد روابطی فراتر از مناسبات دیپلماتیک با خوانین ترکستان است. مکاتبات با قفقاز و چرکسها نیز بخشی از سیاست موازنهای صفوی در برابر عثمانی و تأمین مسیرهای تجاری جایگزین از طریق دریای سیاه بوده است. فتحنامهها و صلحنامهها نیز موفقیتها و مذاکرات رسمی صفویه با همسایگان را نشان میدهد. همچنین غلبه زبان فارسی در این مکاتبات حاکی از استمرار یک فضای فرهنگی مشترک در روابط منطقهای است.</span></strong>https://www.hfrjournal.ir/article_239514_4706230fe9178cc95277cc8f5dc5670e.pdfوزارت امور خارجهفصلنامه تاریخ روابط خارجی1735-20102610420250923The First Case Before the UN Security Council: Iran’s Complaint Against the Soviet Union (1945–1946) and Its Implications (A Review of the "Iranian Question" on the Security Council Agenda, 1945–1946)نخستین پرونده مورد رسیدگی در شورای امنیت: شکایت ایران از اتحاد جماهیر شوروی (۱۹۴۶-۱۹۴۵م.)739223951510.22034/hfr.2026.568154.1571FAمحمدتقیحسینیمدیرکل اسبق آموزش وزارت امور خارجهJournal Article20251011The Iranian government’s complaint against the Soviet Union regarding interference in Iran’s internal affairs and the refusal to withdraw military forces from Azerbaijan was the first case placed on the agenda of the United Nations Security Council during 1945–1946. This case served as a critical litmus test for the efficacy of this nascent institution. Adopting a historical-analytical approach, this study explains the political context of the crisis and the role of great powers during the early Cold War, while focusing on the legal dimensions and the precedent-setting implications of this case for the Security Council.<br>The findings indicate that the handling of the "Iranian Question" went beyond resolving a regional dispute; it became a practical laboratory for the formulation and stabilization of the Security Council’s fundamental procedures. Many of the current practices in the Council’s operations were established for the first time during the deliberations on the Iranian case. By employing a dual strategy of international diplomacy and direct bilateral negotiations—leveraging international pressure within the UNSC while simultaneously engaging with the Soviet Union—the Iranian government succeeded in securing the evacuation of Soviet troops and preserving the country’s territorial integrity. Furthermore, the Security Council, in its inaugural experience, managed to play an effective role in its first-ever agenda item by navigating through procedural deadlocks.<strong><span dir="RTL" lang="FA">شکایت دولت ایران از اتحاد جماهیر شوروی در خصوص مداخله در امور داخلی ایران و عدم تخلیه قوای نظامی از آذربایجان، نخستین پروندهای بود که طی سالهای 1946-1945م. در دستور کار شورای امنیت سازمان ملل متحد قرار گرفت و به آزمونی برای سنجش کارآمدی این نهاد نوپا تبدیل شد. این پژوهش با رویکردی تاریخی- تحلیلی، ضمن تبیین بستر سیاسی بحران و نقش قدرتهای بزرگ در دوران آغازین جنگ سرد، بر ابعاد حقوقی و پیامدهای رویهساز این پرونده در شورای امنیت تمرکز دارد. بررسیها نشان میدهد که رسیدگی به «مسئله ایران» فراتر از حل یک مناقشه منطقهای به کارگاهی عملی برای تدوین و تثبیت رویههای بنیادین شورای امنیت بدل گردید. بسیاری از رویههای جاری در کار شورای امنیت برای اولین بار در جریان رسیدگی به «مسئله ایران» ایجاد شدند و برای ادامه کار این شورا تثبیت گردیدند. دولت ایران با اتخاذ دیپلماسی بینالمللی و مذاکرات مستقیم دوجانبه (بهرهگیری از فشار بینالمللی در شورای</span> <span dir="RTL" lang="FA">امنیت</span> <span dir="RTL" lang="FA">سازمان</span> <span dir="RTL" lang="FA">ملل</span> <span dir="RTL" lang="FA">متحد</span> <span dir="RTL" lang="FA">و هم</span><span dir="RTL" lang="FA">زمان با مذاکره مستقیم با اتحاد جماهیر شوروی) موفق به تخلیه خاک ایران از قوای شوروی و حفظ تمامیت ارضی کشور شد. شورای امنیت نیز توانست در نخستین تجربه خود با عبور از بنبستهای آییننامهای در اولین موضوعی که در دستور کار آن قرار گرفت، نقش مؤثری ایفاء کند.</span></strong>https://www.hfrjournal.ir/article_239515_b843f68cb69de9af91fc56f84bbff6e1.pdfوزارت امور خارجهفصلنامه تاریخ روابط خارجی1735-20102610420250923An Analysis of the Roles of the United States and the Soviet Union in the Helmand River Water Crisis During the Second Pahlavi Era (1941-1979)تحلیل نقش آمریکا و شوروی در بحران آب هیرمند دوره پهلوی دوم (1357–1320ش.)9311423951610.22034/hfr.2026.543552.1547FAسیدمحمودساداتدانشیار گروه تاریخ انقلاب اسلامی پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران- ایران0009-0008-9557-9807محمودسرخانزادهدانشجوی دکتری تاریخ انقلاب اسلامی پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران- ایران0009-0008-9557-9807حمیدنجاردانشجوی دکتری تاریخ انقلاب اسلامی پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران- ایران0009-0008-9557-9807Journal Article20251014The present study analyzes the roles of the United States and the Soviet Union in the Helmand River water crisis during the Second Pahlavi era (1941–1979). Utilizing a historical approach and a descriptive-analytical method, the research relies on documents from the National Library and Archives of Iran (NLAI) and library-based sources. It seeks to answer the following question: What was the role and impact of the US and the USSR in exacerbating the Helmand River water crisis?<br>The findings indicate that during the Second Pahlavi period, Iran sought to resist water crises stemming from foreign interventions by employing technical, legal, and diplomatic instruments. However, the rivalry between the Soviet Union and the United States in Afghanistan was not merely about development but centered on influence and hegemony. The geopolitical competition between these two superpowers in Afghanistan—manifested through investments in dam construction and the expansion of hydraulic projects—coupled with the Shah’s apprehension regarding the spread of communism in Afghanistan, led the Iranian government to exhibit excessive flexibility toward the Afghans from the 1960s onwards. Furthermore, US mediation in resolving the dispute through the establishment of the Delta Commission provided a framework that served as a pretext for subsequent negotiations between Iran and Afghanistan.<strong><span dir="RTL" lang="AR-SA">مسئله پژوهش حاضر تحلیل نقش آمریکا و شوروی در بحران آب هیرمند در دوره پهلوی دوم طی سالهای 1357-1320ش. است که با رویکرد تاریخی و شیوه توصیفی- تحلیلی نوشته شده و به اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و منابع کتابخانهای اتکاء دارد. پژوهش فوق به دنبال پاسخگویی به این پرسش است که نقش و تأثیر آمریکا و شوروی در روند تشدید بحران آب هیرمند چه بوده است؟ یافتههای پژوهش حاکی از آن است که ایران در دوره پهلوی دوم با تکیه بر ابزارهای فنی حقوقی و دیپلماتیک کوشید تا در برابر بحران آب ناشی از مداخلات خارجی مقاومت کند؛ اما رقابت شوروی و آمریکا در افغانستان، نه</span><span dir="RTL" lang="AR-SA">تنها بر سر توسعه، بلکه بر سر نفوذ و سلطه بود. این رقابتها از طریق سرمایهگذاری در سدسازی و گسترش پروژههای آبی همراه با ترس شاه ایران از نفوذ کمونیسم در افغانستان موجب شد تا از دهه 40 شمسی، حکومت ایران در برابر افغانها از خود انعطاف بیش از حد نشان دهد و میانجیگری آمریکا در حل مناقشه با تشکیل کمیسیون دلتا نیز موجب شد تا رأی کمیسیون دلتا دستاویزی برای مذاکرات آتی ایران با افغانستان باشد.</span></strong>https://www.hfrjournal.ir/article_239516_052097b71eef84d1d950c5e19c359c41.pdfوزارت امور خارجهفصلنامه تاریخ روابط خارجی1735-20102610420250923Cultural Relations Between Iran and Italy (1953–1979) A Study Based on Cultural Diplomacy and Scientific-Educational Exchangesروابط فرهنگی ایران و ایتالیا طی سالهای 1357ـ1332ش. مطالعهای بر پایه دیپلماسی فرهنگی و تبادلات علمی و آموزشی11514223951710.22034/hfr.2026.558392.1565FAعلی اصغررجبیاستادیار گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه خوارزمی، کرج- ایران0009-0005-3577-9223نساگنجیدانشجوی دکترای تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران- ایران0009-0002-9091-9370Journal Article20251105Cultural relations between Iran and Italy during the Second Pahlavi era (1953–1979) represent one of the most prominent examples of Iranian cultural diplomacy within the Western world. Utilizing a historical-analytical method and drawing upon diplomatic and cultural documents from Iranian and Italian archives, bilateral agreements, and other library-based sources, this research examines the dimensions and manifestations of these relations. The central question of the study investigates the nature of these cultural ties and their role in the Pahlavi regime's cultural policy and public diplomacy. The hypothesis posits that these relations transcended mere formalities, serving the purposes of cultural modernization and providing international legitimacy to the Pahlavi government's foreign policy.<br>Findings indicate that these relations encompassed the signing of the 1958 Cultural Agreement and the formation of joint commissions, extensive activities by the IsMEO Institute (<em>Istituto Italiano per il Medio ed Estremo Oriente</em>) in archaeology and the restoration of historical monuments, the establishment of cultural institutes in Tehran and Rome, and the organization of Iranian art exhibitions in Europe and Italian exhibitions in Iran. Furthermore, cooperation extended to scientific and academic collaboration in fields such as architecture and linguistics, the presence of Italian musicians and opera troupes in Iran, the erection of statues of Iranian luminaries in Rome, and the co-production of cinematic works. Beyond promoting Iranian art and civilization, these activities contributed significantly to stabilizing the Pahlavi regime's international standing.<strong><span dir="RTL" lang="AR-SA">روابط فرهنگی ایران و ایتالیا طی سالهای 1357-1332ش. یکی از شاخصترین نمونههای دیپلماسی فرهنگی ایران در جهان غرب بود. این پژوهش با روش تاریخی- تحلیلی و بر اساس اسناد دیپلماتیک و فرهنگی سازمانهای اسناد ایران و ایتالیا، موافقتنامهها و دیگر منابع کتابخانهای به بررسی ابعاد و جلوههای این مناسبات پرداخته است. سؤال اصلی پژوهش این است که روابط فرهنگی دو کشور و نقش آن در سیاست فرهنگی و دیپلماسی عمومی این دوره چگونه بود و فرضیه آن است که این روابط فراتر از تشریفات، در خدمت نوسازی فرهنگی و مشروعیتبخشی به سیاست خارجی حکومت قرار داشته است. یافتهها نشان میدهد که این روابط شامل امضای موافقتنامه فرهنگی </span><span dir="RTL" lang="FA">۱۳۳۷</span><span dir="RTL" lang="AR-SA">ش. و تشکیل کمیسیونهای مشترک، فعالیتهای گسترد</span><span dir="RTL" lang="FA">ه مؤسسه</span><span dir="RTL" lang="AR-SA"> ایزمئو در باستانشناسی و مرمت بناهای تاریخی ایران، تأسیس مؤسسات فرهنگی در تهران و رم، برگزاری نمایشگاههای هنر ایرانی در اروپا و نمایشگاههای ایتالیایی در ایران، همکاریهای علمی و دانشگاهی در رشتههایی مانند معماری و زبان، حضور هنرمندان و گروههای موسیقی و اپرای ایتالیایی در ایران، ساخت تندیس مشاهیر ایرانی در رم و تولید آثار سینمایی مشترک بود. این فعالیتها علاوه بر معرفی هنر و تمدن ایران به تثبیت موقعیت بینالمللی حکومت پهلوی نیز کمک کرده است.</span></strong>https://www.hfrjournal.ir/article_239517_6e419582869ff9b37f7ebd0701f0430e.pdf