https://www.hfrjournal.ir/ فصلنامه تاریخ روابط خارجی fa daily 1 Wed, 21 Jan 2026 00:00:00 +0330 Wed, 21 Jan 2026 00:00:00 +0330 https://www.hfrjournal.ir/article_243009.html https://www.hfrjournal.ir/article_239805.html یکی از مباحث مهم در مطالعات تاریخ سیاسی ایران، بررسی مکاتبات رجال سیاسی، دیپلمات‌ها و سفرای ایرانی است. در ادوار مختلف تاریخ ایران نمونه‌های متعددی از این مکاتبات با انگیزه‌های مختلف در حوزه‌ مناسبات سیاسی، فرهنگی و تجاری با دول خارجی به رشته تحریر در آمده است . بررسی و تحلیل محتوایی اینگونه مکاتبات، افزون بر نشان دادن منش و بینش سیاسی دولتمردان ایران، خط‌مشی و راهبردهای روابط خارجی دوره مورد مطالعه را نیز آشکار می‌سازد. با توجه به اهمیت مکاتبات سیاسی و جایگاه آن در مطالعات روابط خارجی، مقاله پیشِ رو به بررسی و تحلیل دیپلماسی مکاتبه‌ای شاه عباس اول اختصاص دارد. این پژوهش بنیادین که به روش توصیفی- تحلیلی تدوین شده است، می‌کوشد تا ضمن تحلیل سبک نوشتاری و منطق گفتاری شاه عباس اول در مکاتبات سیاسی، نحوه عاملیت او را در روابط خارجی دوره صفویه نیز مورد واکاوی قرار دهد. یافته‌های حاصل از پژوهش حاضر نشان می‌دهد که شاه عباس اول در دیپلماسی مکاتبه‌ای خود در قبال امرای مسلمان و دولتمردان اروپایی مواضع متفاوتی اتخاذ کرده است. این وجوه تمایز را می‌توان از لحن مقتدرانه مبتنی بر تمایز ایدئولوژیک شاه در برابر امرای مسلمان و همچنین مواضع تسامح‌جویانه و مبتنی بر مدارای او را در قبال اروپائیان مشاهده کرد. https://www.hfrjournal.ir/article_239697.html در برقراری روابط ایران با اروپا، عامل سیاسی مانند دشمنی مشترک با عثمانی و همچنین عامل اقتصادی مانند تبادل کالاها و محصولات تولیدی از جمله نیاز اروپا به ابریشم ایران مؤثر بوده است. در کنار این دو، عامل مذهبی نیز از سوی اروپائیان برای گسترش مسیحیت در مشرق­زمین و اجازه تأسیس فرقه­‌های مذهبی مسیحی در ایران برای برقراری روابط دوجانبه تأثیرگذار بوده است. آنچه که در زمینه انتقال اهداف و مقاصد و تبادل مذاکرات و تعاملات نقشی مهم داشت، عامل انسانی یعنی مترجمان زبان­‌های گوناگون به زبان فارسی و برعکس بود که این روابط را تسهیل می‌کرد و مفاهیم را برای دو طرف قابل فهم و درک می­ساخت. در این مقاله به روش کتابخانه­‌ای و با رویکرد توصیفی- تحلیلی، نقش مترجمان در روابط سیاسی و تجاری ایران عصر صفویه با کشورهای اروپایی بررسی شده است. یافته‌­های پژوهش نشان می‌دهد که مترجمان عامل واسطه­‌ای میان ایران و اروپا بوده و مذاکره و مفاهمه را برای طرفین قابل درک و فهم می‌ساخته‌­اند https://www.hfrjournal.ir/article_239744.html پارچه‌ از جمله مهّم‌ترین صنایع دستی و کالای صادراتی هند به‌شمار می‌رود و در سده‌های یازدهم و دوازدهم قمری/ هفدهم و هجدهم میلادی، حجم درخور توجهی از انواع پارچه‌های هندی شامل دست‌بافت‌های پنبه‌ای، چیت و ابریشمی در بندرهای خلیج ‌فارس داد و ستد می‌شد. بندر عباس، بندر جاسک، بندر کنگ، بوشهر، بصره و مسقط مدخلی برای عرضه، فروش و ارسال پارچه‌های هندی به بازارهای ایران، عثمانی، شبه‌جزیره عربی، سواحل شرقی آفریقا و اروپا بودند. پارچه‌های ابریشمی و زربفت ایرانی نیز بازار پررونقی در هند داشتند. به‌رغم اهمیت داد و ستد پارچه‌های هندی در خلیج ‌فارس، در خصوص چگونگی این تجارت و نقش بندرهای این محدوده در دوران مورد بحث، پژوهش مستقلی صورت نگرفته است. مقاله حاضر با تکیه بر مستندات موجود به‌ویژه گزارش‌ شرکت‌های هند شرقی بریتانیا و هلند، ضمن بازخوانی پیشینه‌ این تجارت در خلیج ‌فارسِ طی سده‌های یازدهم و دوازدهم هجری قمری به ‌عنوان نمونه‌ای از «تجارت درون صنعت» با رویکردی تاریخی- تحلیلی به بررسی چرایی رونق و رکود بازارهای آن می‌پردازد. حاصل این پژوهش از پویایی بازار پارچه‌های هندی در خلیج‌ فارس به علت کیفیت، تنوع و قیمت مناسب حکایت می‌کند. همچنین شواهد موجود، بیانگر بهره‌مندی بازرگانان هندی، ایرانی و ارمنی از پویایی تجارت پارچه‌های هندی در خلیج ‌فارس است. https://www.hfrjournal.ir/article_239698.html تهران در نیمه دوم سده نوزدهم میلادی و در بستر گسترش روابط سیاسی ایران با قدرت‌های اروپایی از جمله بریتانیا، شاهد دگرگونی‌های عمیق کالبدی، اجتماعی و فضایی بود. یکی از پیامدهای کمتر مطالعه‌شده این تحولات، بازتعریف الگوی استقرار فضاهای مذهبی اقلیت‌های دینی در پایتخت است. پژوهش حاضر با تمرکز بر نقش فضاهای دیپلماتیک به‌ویژه سفارت بریتانیا می‌کوشد تا نشان دهد که این نهادها چگونه فراتر از کارکرد رسمی خود در تولید الگوهای جدید امنیت، همجواری و رؤیت‌پذیری شهری برای اقلیت‌های یهودی، مسیحی و زرتشتی ایفای نقش کردند. چارچوب نظری پژوهش حاضر بر نظریه "تولید اجتماعی فضا" از هانری لوفور استوار است که فضا را محصول روابط قدرت، کنش‌های اجتماعی و سازوکارهای نمادین می‌داند. روش پژوهش تحلیلی- توصیفی بوده و با اتکاء بر اسناد تاریخی، سفرنامه‌ها، نقشه‌های تهران دوره قاجار و تحلیل فضایی نمونه‌های موردی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که همجواری با فضاهای دیپلماتیک به‌ویژه در محدوده محله دولت و محورهایی چون خیابان سی ‌تیر، امکان شکل‌گیری نوعی "قلمرو شبه‌امن" را فراهم آورد که اقلیت‌ها را به خروج تدریجی از محلات بسته سنتی و استقرار در بافت‌های جدید شهری ترغیب کرد. بررسی کلیسای ژاندارک، کلیسای پطرس، کنیسه حییم و آتشکده آدریان نشان می‌دهد که این فضاها در سه سطح فضای تصوری، محسوس و زیسته به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم از حضور نهادهای دیپلماتیک متأثر بوده‌اند. نتیجه این پژوهش نشان می‌دهد که دیپلماسی و روابط بین‌الملل نقشی فعال در شکل‌دهی به جغرافیای مذهبی تهران اواخر قاجار داشته و فهم آن برای بازخوانی تاریخ فضایی و اجتماعی پایتخت ضروری است. https://www.hfrjournal.ir/article_239794.html مقاله حاضر به دنبال بررسی پیامدهای پدیده مهاجرت و پناهندگی اتباع شوروی به ایران در سال‌های پس از انقلاب 1917م.، ماجرای پناهندگی ژرژ آزریلنکو 1301-1300ش./ 1922-1921م.) را دستمایه مطالعه قرار داده است. در بافتار پیچیده مقطع تاریخی مورد بحث که با عقد معاهده ۱۹۲۱م. میان ایران و روسیه شوروی، کشمکش‌های داخلی و رقابت‌ قدرت‌های فرامنطقه‌ای خصوصاً بریتانیا و روسیه شوروی شکل گرفته بود، رخداد مزبور به سرعت ابعاد سیاسی و دیپلماتیک یافت. درخواست استرداد آزریلنکو توسط نماینده روسیه شوروی و حمایت سفارت فرانسه از وی، آشکارا پناهندگی را به عرصه‌ای برای اعمال فشار بر دولت ایران و چانه‌زنی‌های بین‌المللی تبدیل کرد. مواجهه دولت ایران با این بحران، گویای ضعف‌های ساختاری و چالش‌های حاکمیتی بود که تلاش می‌شد از طریق ابتکارات فردی توسط دولتمردانی همچون احمد قوام و محمد ساعد جبران شود. این پژوهش از رهگذر واکاوی ماجرای آزریلنکو بر اهمیت بررسی رخدادهای خُرد برای درک بهتر ابعاد فراملی و پیچیدگی‌های روابط خارجی ایران در دوره گذار پس از جنگ جهانی اول تأکید می‌کند. https://www.hfrjournal.ir/article_239792.html روابط ایران و ایتالیا از جمله مناسبات تاریخی و دیرپای ایران با کشورهای اروپایی است که ریشه‌های آن به دوره‌های پیش از پهلوی بازمی‌گردد و در دوره معاصر ابعاد سیاسی، اقتصادی و فرهنگی گسترده‌ای یافت. این پژوهش با رویکردی تاریخی- تحلیلی و با اتکاء به منابع اسنادی به بررسی و تحلیل نقش نفت در روابط اقتصادی ایران و ایتالیا در دوره پهلوی دوم می‌پردازد. پرسش اصلی تحقیق حاضر آن است که نفت چه تأثیری بر شکل‌گیری، تداوم و گسترش روابط اقتصادی دو کشور در این دوره داشته است؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نفت به‌عنوان مهم‌ترین عامل اقتصادی، نقش تعیین‌کننده‌ای در تعمیق مناسبات ایران و ایتالیا ایفاء کرده است. در جریان ملی شدن صنعت نفت ایران به رهبری دکتر محمد مصدق و اعمال تحریم‌های شدید نفتی از سوی بریتانیا و متحدانش، ایتالیا از معدود کشورهایی بود که با وجود فشارهای بین‌المللی به خرید نفت از ایران ادامه داد و بدین‌سان نقش مؤثری در کاهش فشارهای اقتصادی بر دولت ایران ایفاء نمود. انعقاد قراردادهای نفتی میان شرکت ملی نفت ایران و شرکت‌های ایتالیایی به‌ویژه قرارداد مشارکتی با شرکت آجیب نقطه‌عطفی در روابط اقتصادی دو کشور به‌شمار می‌آید؛ چرا که این قرارداد با افزایش سهم ایران به بیش از 50 درصد از منافع، ساختار سنتی و ناعادلانه قراردادهای نفتی کنسرسیومی را به چالش کشید. نتایج پژوهش حاکی از آن است که همکاری‌های نفتی ایران و ایتالیا نه‌تنها به تحکیم روابط اقتصادی دوجانبه انجامید، بلکه زمینه‌ساز ارتقای جایگاه ایران در مذاکرات نفتی بین‌المللی و الگوسازی برای قراردادهای عادلانه‌تر با سایر شرکت‌های خارجی شد. می‌توان گفت که نفت در دوره پهلوی دوم محور اصلی روابط اقتصادی ایران و ایتالیا بوده و تأثیر قابل‌توجهی بر تحولات اقتصادی و سیاسی ایران در این دوره برجای گذاشته است