https://www.hfrjournal.ir/ فصلنامه تاریخ روابط خارجی fa daily 1 Wed, 21 Jan 2026 00:00:00 +0330 Wed, 21 Jan 2026 00:00:00 +0330 https://www.hfrjournal.ir/article_243009.html https://www.hfrjournal.ir/article_239805.html یکی از مباحث مهم در مطالعات تاریخ سیاسی ایران ، بررسی مکاتبات رجال سیاسی ، دیپلمات ها و سفرای ایرانی است . در ادوار مختلف تاریخ ایران نمونه های متعددی از این مکاتبات با انگیزه های مختلف در حوزه های مناسبات سیاسی ، فرهنگی و تجاری با دول خارجی به رشته تحریر در آمده است . بررسی و تحلیل محتوایی اینگونه مکاتبات ، افزون بر نشان دادن منش و بینش سیاسی دولتمردان ایران ، خط مشی و راهبرد های روابط خارجی دوره مورد مطالعه را نیز آشکار می سازد . با توجه به اهمیت مکاتبات سیاسی و جایگاه آن در مطالعات روابط خارجی ، مقاله پیش رو ، به بررسی و تحلیل دیپلماسی مکاتبه ای شاه عباس اول اختصاص دارد . این پژوهش بنیادی که به روش توصیفی ـ تحلیلی تدوین شده است می کوشد ضمن تحلیل سبک نوشتاری و منطق گفتاری شاه عباس اول در مکاتبات سیاسی وی نحوه عاملیت او را در روابط خارجی دوره صفویه مورد واکاوی قرار دهد . یافته های حاصل از این پژوهش نشان می دهد که شاه عباس یکم در دیپلماسی مکاتبه ای خویش در قبال امرای مسلمان و دولتمردان اروپایی مواضع متفاوتی اتخاذ کرده است . این وجوه تمایز را می توان از لحن مقتدرانه مبتنی بر تمایز ایدئولوژیکی در برابر امرای مسلمان و مواضع تسامح جویانه و مبتنی بر مدارا در قبال اروپاییان را مشاهده کرد . https://www.hfrjournal.ir/article_239794.html مقاله حاضر به دنبال بررسی پیامدهای پدیده مهاجرت و پناهندگی اتباع شوروی به ایران در سال‌های پس از انقلاب 1917م.، ماجرای پناهندگی ژرژ آزریلنکو 1301-1300ش./ 1922-1921م.) را دستمایه مطالعه قرار داده است. در بافتار پیچیده مقطع تاریخی مورد بحث که با عقد معاهده ۱۹۲۱م. میان ایران و روسیه شوروی، کشمکش‌های داخلی و رقابت‌ قدرت‌های فرامنطقه‌ای خصوصاً بریتانیا و روسیه شوروی شکل گرفته بود، رخداد مزبور به سرعت ابعاد سیاسی و دیپلماتیک یافت. درخواست استرداد آزریلنکو توسط نماینده روسیه شوروی و حمایت سفارت فرانسه از وی، آشکارا پناهندگی را به عرصه‌ای برای اعمال فشار بر دولت ایران و چانه‌زنی‌های بین‌المللی تبدیل کرد. مواجهه دولت ایران با این بحران، گویای ضعف‌های ساختاری و چالش‌های حاکمیتی بود که تلاش می‌شد از طریق ابتکارات فردی توسط دولتمردانی همچون احمد قوام و محمد ساعد جبران شود. این پژوهش از رهگذر واکاوی ماجرای آزریلنکو بر اهمیت بررسی رخدادهای خُرد برای درک بهتر ابعاد فراملی و پیچیدگی‌های روابط خارجی ایران در دوره گذار پس از جنگ جهانی اول تأکید می‌کند. https://www.hfrjournal.ir/article_239697.html در برقراری روابط ایران با اروپا، عامل سیاسی مانند دشمنی مشترک با عثمانی و عامل اقتصادی، تبادل دوجانبه کالاها و محصولات تولیدی ازجمله نیاز اروپا به ابریشم ایران، مؤثر بوده است. در کنار این دو، عامل مذهبی نیز از سوی اروپائیان برای گسترش مسیحیت در مشرق‌زمین و اجازه تأسیس فرقه‌های مذهبی مسیحی در ایران در برقراری روابط دوجانبه تأثیرگذار بوده است. آن‌چه که در زمینه انتقال اهداف و مقاصد و تبادل مذاکرات و تعاملات نقش مهمی داشت، عامل انسانی یعنی مترجمان زبان‌های گوناگون به فارسی و برعکس بود، که این روابط را تسهیل و مفاهیم را برای دو طرف قابل فهم و درک می‌ساخت. در این مقاله به روش کتابخانه‌ای و با رویکرد توصیفی- تحلیلی، نقش مترجمان در روابط سیاسی و تجاری ایران عصر صفویه با کشورهای اروپایی بررسی شده است. یافته‌های پژوهش نشان داده که مترجمان عامل واسطه‌ای میان ایران و اروپا بوده و مذاکره و مفاهمه را برای طرفین قابل درک و فهم می-ساخته‌اند. https://www.hfrjournal.ir/article_239698.html تهران در نیمه دوم سده نوزدهم و در بستر گسترش روابط سیاسی ایران با قدرت‌های اروپایی، به‌ویژه بریتانیا، شاهد دگرگونی‌های عمیق کالبدی، اجتماعی و فضایی بود. یکی از پیامدهای کمتر مطالعه‌شده این تحولات، بازتعریف الگوی استقرار فضاهای مذهبی اقلیت‌های دینی در پایتخت است. پژوهش حاضر با تمرکز بر نقش فضاهای دیپلماتیک، به‌ویژه سفارت بریتانیا، می‌کوشد نشان دهد که این نهادها چگونه فراتر از کارکرد رسمی خود، در تولید الگوهای جدید امنیت، هم‌جواری و رویت‌پذیری شهری برای اقلیت‌های یهودی، مسیحی و زرتشتی نقش ایفا کردند. چارچوب نظری تحقیق بر نظریه «تولید اجتماعی فضا»ی هانری لوفور استوار است که فضا را محصول روابط قدرت، کنش‌های اجتماعی و سازوکارهای نمادین می‌داند. روش پژوهش تاریخی–تحلیلی بوده و با اتکا بر اسناد تاریخی، سفرنامه‌ها، نقشه‌های تهران دوره قاجار و تحلیل فضایی نمونه‌های موردی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هم‌جواری با فضاهای دیپلماتیک، به‌ویژه در محدوده محله دولت و محورهایی چون خیابان سی‌تیر، امکان شکل‌گیری نوعی «قلمرو شبه‌امن» را فراهم آورد که اقلیت‌ها را به خروج تدریجی از محلات بسته سنتی و استقرار در بافت‌های جدید شهری ترغیب کرد. بررسی کلیسای ژاندارک، کلیسای پطرس، کنیسه حییم و آتشکده آدریان نشان می‌دهد که این فضاها در سه سطح فضای تصوری، محسوس و زیسته، به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم از حضور نهادهای دیپلماتیک متأثر بوده‌اند. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که دیپلماسی و روابط بین‌الملل نقشی فعال در شکل‌دهی به جغرافیای مذهبی تهران اواخر قاجار داشته و فهم آن برای بازخوانی تاریخ فضایی و اجتماعی پایتخت ضروری است. https://www.hfrjournal.ir/article_239744.html پارچه‌ ازجمله مهّم‌ترین صنایع دستی و کالاهای صادراتی هند به شمار می‌رود. در سده‌های یازدهم و دوازدهم قمری/هفدهم و هجدهم میلادی، حجم درخور توجهی از انواع پارچه‌های هندی، شامل دست‌بافت‌های پنبه‌ای، چیت و ابریشمین در بندرهای خلیج‌فارس داد و ستد می‌شد. هرمز، بندر عباس، بندر جاسک، بندر کنگ، بوشهر، بصره و مسقط، مدخلی برای عرضه، فروش و ارسال پارچه‌های هندی به بازارهای ایران، عثمانی، شبه جزیره عربی، سواحل شرقی آفریقا و اروپا بودند. پارچه‌های ابریشمین و زربفت ایرانی نیز در هند بازار پر رونقی داشتند. به رغم اهمیت این مبادلات در خلیج‌فارس، درخصوص چگونگی آن و نقش بندرهای این محدوده در دوران مورد بحث، پژوهش متمرکزی صورت نگرفته است. این مقاله، با رویکردی تاریخی- تحلیلی، با تکیه بر مستندات موجود به ویژه گزارش‌های شرکت‌‌های هند شرقی بریتانیا و هلند، به بازخوانی پیشینه‌ تجارت پارچه‌های هندی در خلیج‌فارسِ سده‌های یازدهم و دوازدهم قمری می‌پردازد و فرضیه «تجارت درون صنعت» پارچه در سپهر تجاری خلیج‌فارس را می‌آزماید. یافته‌های این پژوهش از پویایی بازار پارچه‌های هندی در خلیج‌فارس به علت کیفیت، تنوع، قیمت مناسب و تبادل تجاری با پارچه‌های ابریشمین ایرانی حکایت می‌کند. همچنین شواهد موجود، مبین بهره‌مندی بازرگانان هندی، ایرانی و ارمنی از پویایی تجارت پارچه‌های هندی در خلیج‌فارس است. https://www.hfrjournal.ir/article_239792.html روابط ایران و ایتالیا از جمله مناسبات تاریخی و دیرپای ایران با کشورهای اروپایی است،که ریشه‌های آن به دوره‌های پیش از پهلوی بازمی‌گردد.در عصر معاصر،به‌ویژه در دوره پهلوی، ابعاد سیاسی، اقتصادی و فرهنگی گسترده‌ای یافت. این پژوهش با رویکردی تاریخی–تحلیلی و با اتکا به منابع اسنادی، به بررسی و تحلیل نقش نفت در روابط اقتصادی ایران و ایتالیا در دوره محمدرضاشاه پهلوی می‌پردازد. پرسش اصلی تحقیق آن است که نفت چه تأثیری بر شکل‌گیری، تداوم و گسترش روابط اقتصادی دو کشور در این دوره داشته است؟یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نفت به‌عنوان مهم‌ترین عامل اقتصادی، نقش تعیین‌کننده‌ای در تعمیق مناسبات ایران و ایتالیا ایفا کرده است. در جریان ملی شدن صنعت نفت ایران به رهبری دکتر محمد مصدق و اعمال تحریم‌های شدید نفتی از سوی بریتانیا و متحدانش، ایتالیا از معدود کشورهایی بود که با وجود فشارهای بین‌المللی، به خرید نفت از ایران ادامه داد و بدین‌سان نقش مؤثری در کاهش فشارهای اقتصادی بر دولت ایران ایفا کرد. انعقاد قراردادهای نفتی میان شرکت ملی نفت ایران و شرکت‌های ایتالیایی، به‌ویژه قرارداد مشارکتی با شرکت «آجیب» وابسته به شرکت «انی»، نقطه عطفی در روابط اقتصادی دو کشور به شمار می‌آید؛ چرا که این قرارداد با افزایش سهم ایران به بیش از 50 درصد از منافع، ساختار سنتی و ناعادلانه قراردادهای نفتی کنسرسیومی را به چالش کشید. نتایج تحقیق حاکی از آن است که همکاری‌های نفتی ایران و ایتالیا نه‌تنها به تحکیم روابط اقتصادی دوجانبه انجامید، بلکه زمینه‌ساز ارتقای جایگاه ایران در مذاکرات نفتی بین‌المللی و الگوسازی برای قراردادهای عادلانه‌تر با سایر شرکت‌های خارجی شد. در مجموع، می‌توان گفت که نفت در دوره محمدرضاشاه پهلوی، محور اصلی روابط اقتصادی ایران و ایتالیا بوده و تأثیر قابل‌توجهی بر تحولات اقتصادی و سیاسی ایران در این دوره بر جای گذاشته است.