Foreign Relations History

Foreign Relations History

The Strategic Position of Astrakhan in the Commercial Relations between Iran and Russia during the Safavid Era

Document Type : Scientific - research article

Authors
1 PhD Candidate in History of Post-Islamic Iran, Department of History, Faculty of Law and Social Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran
2 PhD Graduate in History of Post-Islamic Iran, Department of History, Faculty of Law and Social Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran
10.22034/hfr.2026.581889.1592
Abstract
Astrakhan (Astarakhan / Hashtar Khan / Haji Tarkhan), as a vital gateway at the mouth of the Volga River and along the shores of the Caspian Sea, played a pivotal role in the transformation of commercial and political relations between Iran and Russia during the Safavid period. Adopting a descriptive-analytical approach and drawing upon library-based sources, the present study examines the strategic position of this city within the Caspian commercial network and its role in reshaping the north–south trade routes. The findings indicate that the Russian conquest of Astrakhan in 1556 CE and the opening of the Volga–Caspian route reduced the Safavids' dependence on the passageways under Ottoman control and strengthened the commercial axis between Iran, Russia, and Europe. By becoming a permanent base for Iranian merchants, hosting the construction of dedicated caravanserais, and benefiting from the diplomatic support of both states, the city was transformed into the principal hub for the exchange of silk, valuable textiles, and other commodities. The results of the present research demonstrate that Astrakhan was not only the driving force behind economic development and the deepening of Iran–Russia relations, but also evolved into a successful model of a multicultural and commercial city in the Caspian region
Keywords
Subjects

فارسی:
ابراهیمی، الهه و عبدالله همتی، «مراکز تجاری جنوب و غرب دریای خزر از دوره ایلخانی تا عصر صفوی»، پژوهش در تاریخ ، 1398، سال نهم، شماره 24-23، صص. 60-36. 
ابن بطوطه، محمد بن عبدالله (1376)، سفرنامه ابن بطوطه، جلد اول، ترجمه : محمدعلی موحد، تهران: سپهر نقش.
ابن فضلان، احمد (1355)، سفرنامه ابن فضلان، ترجمه: ابوالفضل طباطبائی، ]بی‌جا[: شرق.                                                     
استریکلر، جیمز ای (1382)، روسیه تزاری، ترجمه: مهدی حقیقت‌خواه، تهران: ققنوس.                                                 
اولئاریوس، آدام (1369)، سفرنامه آدام اولئاریوس، جلد اول، ترجمه: حسین کردبچه، ]بی‌جا[: کتاب برای همه.            
تکتاندرفون دریابل، گئورگ (1351)، ایترپرسیکوم (گزارش سفارتی به دربار شاه عباس اول)، ترجمه: محمود تفضلی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.                                                                                                                                             
بارتولد، واسیلی ولادیمیر (1375)، جایگاه مناطق اطراف دریای خزر در تاریخ جهان اسلام، ترجمه: لیلا ربن‌شه، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
باربارو، جوزافا و دیگران (1381)، سفرنامه های ونیزیان در ایران، ترجمه: منوچهر امیری، تهران: خوارزمی.                           
باستانی پاریزی، محمدابراهیم (1362)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: صفی علیشاه.                                
بلاذری، احمد (1367)، فتوح‌البلدان، ترجمه: محمد توکل، تهران: نقره.
پارسادوست، منوچهر ]بی‌تا[، روابط دیپلماسی شاه عباس اول، ]بی‌جا[: ]بی‌نا[.                                                                   
پورمحمدی املشی، نصرالله، «تأملی در کتاب اسناد پادریان کرملی»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، فروردین و اردیبهشت 1384، شماره 91-90، صص. 61-57.                                                                                                                                              
تاورنیه، ژان باتیست (1369)، سفرنامه تاورنیه، ترجمه: ابوتراب نوری، ]بی‌جا[: انتشارات سنائی.                                           
جمالزاده، محمدعلی (1372)، تاریخ روابط روس و ایران، تهران: انتشارات ادبی و تاریخی.                                           
دسیلوا فیگوئروا، دن گارسیا (1363)، سفرنامه دن گارسیا دسیلوا فیگوئروا، ترجمه: غلامرضا سمیعی، تهران: نشر نو.
دلاواله، پیترو (1370)، سفرنامه پیترو دلاواله، ترجمه: شجاع‌الدین شفا، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.                            
رنجبر، محمدعلی و دیگران،«روابط تجاری ایران و روسیه در دوره دوم حکومت صفویه»، تاریخ روابط خارجی، 1391، دوره 13، شماره 51، صص. 78-57.
روزبهان خنجی، فضل‌الله (1355)، مهمان نامه بخارا، به‌اهتمام: منوچهر ستوده، تهران: نشر کتاب.                                                                    
ستوده، منوچهر (1383)، اسناد پادریان کرملی بازمانده از عصر شاه عباس، تهران: میراث مکتوب.                                        
سیوری، راجر (1372)، ایران عصر صفوی، ترجمه: کامبیز عزیزی، تهران: مرکز.                                                              
شاردن، ژان (1335)، سیاحتنامه شاردن، جلد اول، ترجمه: محمد عباسی، تهران: امیرکبیر.                                            
شرلی، آنتونی و رابرت (1357)، سفرنامه برادران شرلی، ترجمه: آوانس، تهران: منوچهری.                                     
شورمیج، محمد، «نقش گیلان در روابط خارجی ایران و روسیه در نیمه نخست حکومت صفویه»، تاریخ روابط خارجی، 1397، دوره 19، شماره 75، صص. 63-45. 
صفت‌گل، منصور و سید مهدی حسینی تقی‌آباد، « از تلاش برای ائتلاف تا تیرگی مناسبات: تحول روابط ایران و روسیه در سده هفدهم»، مطالعات اوراسیای مرکزی، بهار و تابستان 1399، دوره 13، شماره 1، صص. 116-91.
عون‌اللهی، سید آقا (1388)، تاریخ پانصد ساله تبریز، ترجمه: پرویز زارع شاهمرسی، تهران: امیرکبیر.                          
فریر، رانلند و دیگران (1384)، تاریخ ایران دوره صفویان از مجموعه تاریخ کمبریج، ترجمه: یعقوب آژند، تهران: جامی. 
فوران، جان (1377)، مقاومت شکننده: تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سال‌های پس از انقلاب اسلامی، ترجمه: احمد تدین، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.                                                                                            
کاتف، فدت آفاناس یویچ (1355)، سفرنامه فدت آفاناس یویچ کاتف، ترجمه: محمدصادق همایون‌فرد، تهران: کتابخانه ملی ایران.                                                                                                                            
کریمی، علیرضا، «روابط ایران و روسیه در دوره صفویه طی سال‌های ۱۰۸۰- ۱۱۰۰ ق.»، تاریخ روابط خارجی، 1393، سال 15، شماره 60، صص. 35-25.
لوفت، پاول (1380)، ایران در عهد شاه عباس دوم، ترجمه: کیکاووس جهانداری، تهران: وزارت امور خارجه.              
مرشدلو، جواد، «مناسبات تجاری ایران و شمال قفقاز در دوره صفویان»، تاریخ روابط خارجی، 1399، دوره 22، شماره 85، صص. 144-125.
مستوفی، حمدالله (1362)، تاریخ گزیده، به‌اهتمام: عبدالحسین نوایی، تهران: امیرکبیر.                                                                                                                                                 
مصاحب، غلامحسین (1380)، دایره‌المعارف فارسی، جلد اول، تهران: امیرکبیر.                                               
منصوری، فیروز (1387)، مطالعاتی در باره تاریخ، زبان و فرهنگ آذربایجان، جلد اول، تهران: هزار کرمان.
موسوی بجنوردی، کاظم (1374)، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، جلد اول، تهران: مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.                                      
هوشنگ‌مهدوی، عبدالرضا (1375)، تاریخ روابط خارجی ایران از ابتدای دوران صفویه تا پایان جنگ جهانی دوم، تهران: امیرکبیر.
هنوی، جونس (1367)، هجوم افغان‌ها و زوال دولت صفوی، ترجمه: اسماعیل دولتشاهی، تهران: یزدان.                               
یزدی، شرف‌الدین علی (1887)، ظفرنامه، جلد اول، به‌تصحیح: مولوی محمد الهداد، کلکته: بپتست مشن پریس.
 
غیر فارسی:
Бурдей, Г.Д. (1962), Русско-турецкая война 1569 года, Саратов: Издательство Саратовского университета.     
ЗАЙЦЕВ, И.В. , (2006)  АСТРАХАНСКОЕ ХАНСТВО, Москва: Издательская фирма «Восточная литература» РАН.
Масса, Исаак (1937), Краткое известие о Московии в начале XVII в , Москва: Государственное социально-экономическое издательство.                               
Пирова, Р.Н. (2025), »Персидская община Астрахани в XVII в. « , Вестник Владикавказского научного центра РАН, Т. 25. № 2. С. 24–28.
Тихомиров , Михаил Николаевич. (1962),  Россия в XVI столетии, Москва: Издательство Академии наук СССР.
Chenciner,R and M.MagomedKhanov (1992), »Persian exports to Russia from the sixteenth to the nineteenth century«, Iran, no.30, pp. 123-130.    
Evliya Çelebi (1314), Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Cilt 7, Tabiî Ahmed Cevdet, İstanbul: Matbaa-i İkdam.  
Herzig, E. (1992), "The volume of Iranian raw silk exports in the Safavid periods". Iranian studies, no.24, pp. 61-79.
Matthee, Rudi. (1994), «Anti-Ottoman politics and Transit Rights :the Seventeen century Trade Silk between safavid Iran and Muscovy», cahiers Du Monde Russe, no.35, pp 739-761.

  • Receive Date 27 April 2026
  • Accept Date 15 June 2026