فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

الگوی سیاست خارجی ایران از مشروطه تا برآمدن رضاشاه

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه فردوسی مشهد
چکیده
ایران از مشروطه تا برآمدن رضاشاه دستخوش آشفتگی بود و جنگ جهانی اول نیز آشفتگی سیاسی را تشدید کرد. آیا در سال‌های مشروطه تا برآمدن رضاشاه ایرانیان دارای الگویی در سیاست خارجی بودند؟ در دورة قاجاریه با وجود اینکه قدرت‌های بزرگ در حال افزایش توان اقتصادی، نظامی و نیز طراحی دنیای جدید بودند، اما ایران در زیر بار سنگین سنت کهن امکان قدم گذاشتن به دوره جدید را نداشت. پس از کشته شدن ناصرالدین شاه و پیدایش افکار جدید، ایرانیان پوسته حکومت‌ مداری کهن را شکافتند و اهداف جدیدی در سیاست خارجی دنبال کردند. برخی از اقدامات اصلاحی جهت پیگیری منافع ملی در محیط بین‌الملل پیش از انقلاب مشروطه ایجاد شده بود، اما ایران همیشه در وضعیت داخلی با شرایط استبدادی و اوضاع نابسامان اقتصادی - نظامی در برابر روس و انگلیس تسلیم محض بود، به گونه‌ای که بسیاری از قلمروی سرزمینی‌اش را از دست داد. انقلاب مشروطه موجب شد که افکار نهادگرا و قانونمند رویه‌ای اجرایی پیدا کنند و در این بستر سیاست استقلال‌گرایانه برای فرار از تبعات منفی خواسته‌های روس و انگلیس در کشور شکل گرفت. این نوشتار به الگوی سیاست خارجی ایران بین سال‌های 1304-1285 ش. از انقلاب مشروطه تا روی کار آمدن سلسله پهلوی می­پردازد. بدین منظور با بررسی شرایط داخلی و خارجی می‌کوشد که به سبکی روشمند جریان‌ها و تحولات داخلی و خارجی را که منجر به اتخاذ الگوی بی‌طرفی گردید، مورد واکاوی قرار ‌دهد.
 
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The pattern of Iran foreign policy from the Constitutional Revolution to the rise of Reza Shah

نویسنده English

Rooholah Islami
PHD of history
چکیده English

 
Iran underwent political and social crisis from the constitutional revolution to the rise of Reza Shah. The crisis was aggravated when the World War I broke out. Did Iran have a pattern in foreign policy within the period between the constitutional revolution and the rise of Reza Shah? In Qajar time, while the world powers were strengthening their military and economic capacities and developing policies in the new world, Iran was so under the heavy burden of old traditions that did not have the power to step in to the new world. As Naser ul-din Shan was killed and modern ways of thinking emerged, Iranians broke the skin of age-old governance structure and followed novel goals in foreign policy. This paper gives an overview of Iran’s foreign policy between the years 1906 to 1925 which is from the constitutional revolution until the time when Pahlavi Dynasty took power. Before the constitutional revolution, some measures had been conducted to safeguard national interests at international arena; however, Iran had always experienced autocracy and poor economic and military situations. This had made the country to be so submitted to Russia and Britain that it cost it the loss of a major part of the territory and ultimate humiliation. The constitutional revolution prepared the ground for institutional and law-abiding thoughts becoming practical. In this connection, a policy of independence was developed in order to escape the adverse consequences of succumbing to the demands of Russia and Britain. The present paper studies the internal and external conditions of Iran from the time of constitutional revolution to the rise of Reza Shah and will methodologically explore the trends and internal and external developments that led Iran to maintain neutrality in the war.

کلیدواژه‌ها English

Iran
Foreign Policy
Constitutional Revolution
Reza Shah
آرشیو اسناد وزارت امور خارجه (1366ق.)، اداره اسناد و تاریخ دیپلماسیاسناد بی طرفی ایران، کارتن 66 و سال 1332ق. کارتن 66
 
منابع فارسی
اتابکی، تورج (1385)، جامعه و دولت در عصر رضاشاه، ترجمه: مهدی حقیقت‌خواه، تهران: ققنوس
ــــــــــــــــ (1387)، ایران و جنگ جهانی اول، میدان نبرد قدرت‌های بزرگ، ترجمه: مهدی حقیقت‌خواه، تهران: ققنوس
اخوان، صفا (1380)، ایران و جنگ جهانی اول، تهران: مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه
ازغندی، علیرضا (1379)، تحولات سیاسی و اجتماعی ایران، سیاست و حکومت در ایران 1320 -1357، تهران: سمت
ــــــــــــــــــــ (1382)، علم سیاست در ایران، تهران: بازشناسی فکر اسلام و ایران
اصیل، حجت اله (1381)، رساله‌های میرزا ملکم خان ناظم الدوله، تهران: نی
آوری، پیتر (1388)، تاریخ ایران دوره پهلوی، ترجمه: مرتضی ثاقب فر، تهران: جامی
الهی، امیر سعید (1390)، گوشه‌ هایی از تاریخ دیپلماسی ایران، تهران: مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه
آدمیت، فریدون (1323)، امیرکبیر و ایران، تهران: پیمان
آدمیت، فریدون و هما ناطق (2536)، افکار اجتماعی، سیاسی، اقتصادی در آثار منتشر نشده دوره قاجار، تهران: آگاه
بیات، کاوه (1369)، ایران و جنگ جهانی اول، اسناد وزارت داخله، تهران: سازمان اسناد ملی ایران
حقدار، علی اصغر (1382)، مجلس اول و نهادهای مشروطیت، تهران: نشر مهر نامگ
ــــــــــــــــــــــ (1384)، محمدعلی فروغی و ساختار نوین مدنی، تهران: کویر
ذوقی، ایرج (1368)، تاریخ روابط سیاسی ایران و قدرت‌های بزرگ، تهران: انتشارات پاژنگ
زرگر، علی اصغر (1372)، تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس، ترجمه: کاوه بیات، تهران: انتشارات پروین
زرگری نژاد، غلامحسین (1380)، رسائل سیاسی عهد قاجار، تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران
زندفرد، فریدون (1377)، ایران و جامعه ملل، تهران: شیرازه
سپهر، مورخ الدوله (1336)، ایران در جنگ بزرگ، تهران: نشر ادیب
ستوده، حسن (1329) تاریخ دیپلماسی عمومی، ج 2، تهران: انتشارات دانشگاه تهران
عراقی، محمدحسن کاوسی (1376)، اسنادی از روابط ایران و فرانسه، اداره انتشار اسناد، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه
فرمانفرمائیان، حافظ (2535)، تحلیل تاریخی سیاست ایران از آغاز تا امروز، ترجمه: اسماعیل شاکری، تهران: انتشارات مرکز مطالعات عالی بین‌المللی وزارت امور خارجه
فروغی، محمدعلی (1389)، سیاست‌نامه، به تصحیح: ایرج افشار، تهران: کتاب روشن
فلور، ویلم (1384)، تاریخچه وزارت امور خارجه، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، سال 6، شماره 24
کیسینجر، هنری (1387)، دیپلماسی، ترجمه: فاطمه سلطانی یکتا و رضا امینی، تهران: اطلاعات
مابرلی، جیمز (1382)، عملیات در ایران، جنگ جهانی اول، ترجمه: کاوه بیات، تهران: رسا
مستشارالدوله، میرزا یوسف (1382)، یک کلمه و یک نامه، به کوشش: سید محمدصادق فیض، تهران: صباح
ممتحن الدوله، میرزا مهدی خان (1379)، مآثرالمهدیه، در تاریخچه تشکیل وزارت امور خارجه و اصول نوین روابط بین‌الملل، تهران: مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه
نقیب زاده، احمد (1384)، تاریخ دیپلماسی و روابط بین‌الملل، تهران: قومس
وزارت امور خارجه (1364)، سیاستگزاران و رجال سیاسی در روابط خارجی ایران، تهران: وزارت امور خارجه، دفتر آموزش و ارزیابی
ولایتی، علی اکبر (1370)، تاریخ روابط خارجی ایران، دوره اول مشروطه، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه
هوشنگ مهدوی، عبدالرضا (1380)، سیاست خارجی ایران در دوره پهلوی، تهران: نشر پیکان
--------------------- (1377)، تاریخ روابط خارجی ایران، تهران: امیرکبیر
 
منابع انگلیسی
 
Smith, Thomas (1999), History and International Relation, London: Routledge
Ramazani, Rohollah K, (1966), The Foreign Policy of Iran, A Developing Nation in World Affairs, 1500-1941, USA: University Press of Virginia.

  • تاریخ دریافت 09 تیر 1392
  • تاریخ بازنگری 19 آبان 1397
  • تاریخ پذیرش 19 آبان 1397