موقوفات زنان در دوره صفوی و عثمانی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

عضو هیأت علمی بنیاد دایره‌المعارف اسلامی

چکیده

مقاله حاضر که به موقوفات زنان در ایران و آناتولی می‌پردازد، در واقع با سه محور اصلی «وقف»، «زنان» و «تشابهات دوران صفوی و عثمانی» پیوستگی دارد، لیکن هر یک از این سه موضوع در جای خود قابل تأمل و بررسی است.
دوران صفوی و عثمانی به لحاظ اقتصادی و سیاسی شرایط مشابهی را برای ایران و آناتولی رقم زد؛ در این شرایط وقف به سبب وسعت اقتصادی و گرایش‌های مذهبی و گاه به نمایش گذاشتن خیرخواهی‌های سلاطین و آثار اجتماعی موقوفات در اوج و شکوفایی بود و تا بدان جا گسترش یافت که طبقات متوسط هم به آن روآوردند. این مسأله حتی زمینه‌ساز شکل‌گیری نهادهای اداری و مشاغل و منصب‌هایی برای اداره این موقوفات شد، به ترتیبی که دو نوع تشکیلات برای اداره املاک وقفی وجود آمد: یکی برای املاک خاصه یعنی موقوفات سلطنتی و دیگری برای سایر موقوفات. این فضا و نیز گزارش‌هایی که از شرایط مطلوب اقتصادی آنان در دست است، زمینه را مهیا ساخت که حضور اقتصادی، اجتماعی و دینی زنان در پدیده وقف خود را نمایان کند. با توجه به این شرایط چگونگی انجام امر وقف در میان زنان در این دوره مورد بررسی قرار می‌گیرد. کتب تاریخی، وقف‌نامه‌ها و کتیبه‌ها منابع دستیابی به این اطلاعات‌اند، گرچه در بسیاری موارد وقف‌نامه‌ای در دست نیست.

کلیدواژه‌ها


منابع و مآخذ

فکرت، محمد آصف (1369)، فهرست الفبایی کتب خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس، مشهد: کتابخانه آستان قدس رضوی.

احمدی، نزهت، «نقش زنان در ایجاد بناهای مذهبی در پایتخت صفویان»، بانوان شیعه، پاییز 1383، ش 1.

 استانفورد جی شاو (1370)، تاریخ امپراطوری عثمانی و ترکیه جدید، مترجم: محمود دهقان زاده، مشهد، آستان قدس رضوی.

ینجالق، خلیل (1388)، امپراتوری عصر متقدم، ترجمه: کیومرث قرقلو، تهران: انتشارات بصیرت.

تسبیحی، محمدحسین، «مدرسه مریم بیگم صفوی»، وحید، سال هفتم، ش 5، اردیبهشت 1349.

حجازی، بنفشه (1381)، ضعیفه: بررسی جایگاه زن ایرانی در عصر صفوی، تهران: قصیده سرا.

حیدریان، زهرا، «زنان واقف در عصر صفوی»، وقف میراث جاویدان، ش 66، تابستان 1388.

دانش پژوه، محمد تقی (1355)، کتابخانه آستانه قم، قم.

دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران، بنیاد دایره‌المعارف اسلامی، 1375.

سرا دوغان، «وقف‏های عثمانی و وقفیه والده سلطان ماه پیکر»، پیام بهارستان، دفتر دوم، سال چهارم، ش 13، پاییز 1390.

رفیعی مهرآبادی، ابوالقاسم (1352)، آثار ملی اصفهان، تهران: انجمن آثار ملی.

زرین باف شهر، فریبا، «فعالیت‌های اقتصادی زنان صفوی در زیارتگاه شهر اردبیل»، مترجم: محمد مروار، نامه تاریخ‌پژوهان، ش 3، 1384.

سپنتا، عبدالحسین (1346)، تاریخچه اوقاف اصفهان، اصفهان ]بی جا[.

شاردن، ژان (1353)، سیاحت‌نامه، ترجمه: محمد عباسی، تهران: امیرکبیر.

صدرایی خویی، علی، «سهم زنان در وقف نسخه‏های خطی ترجمه‏های فارسی قرآن کریم»، وقف میراث جاویدان، ش 64، 1378.

فلسفی، نصرالله (1353)، زندگانی شاه عباس اول، تهران: دانشگاه تهران.

فیگوئرا، دن کارسیادسلوا (1363)، سفرنامه سفیر اسپانیا در دربار شاه عباس اول، ترجمه: غلامرضا سمیعی، تهران: نشر نو.

مشکور، محمد جواد (1973)، تاریخ تبریز در پایان قرن نهم هجری، تهران: ]بی جا[.

ملازاده، کاظم و مریم محمدی (1381)، مدارس و بناهای مذهبی، تهران: حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی.