وضعیت حقوقی ـ اجتماعی جامعه ایرانیان مقیم عثمانی در سده‌های 14-11 ق. با تأکید بر عراق

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه تاریخ دانشگاه تبریز

چکیده

سابقه اقامت ایرانیان در قلمرو عثمانی به آغاز تأسیس دولت عثمانی در قرن هشتم هجری / چهارده میلادی باز می‌گردد. پس از جنگ‌های عثمانی با صفویان که منجر به الحاق ممالک عربی به امپراتوری عثمانی شد، بر شمار ایرانیانی که برای زیارت به عتبات در عراق و حجاز می‌رفتند افزوده شد. از اوایل قرن هجدهم میلادی و در پی فروکش کردن جنگ‌های خونین ایران و عثمانی، راه تجاری ایران و اروپا از طریق عثمانی که نزدیک به دو قرن بسته بود گشوده شد و به این ترتیب غالب بازرگانان ایرانی برای واردات و صادرات کالا به جای راه‌های خلیج‌فارس و روسیه از آسیای صغیر استفاده می‌کردند. در نتیجه رونق این راه تجاری، تعدادی از بازرگانان ایرانی که نقش واسطه بین ایران و اروپا را داشتند در قلمرو عثمانی مقیم شدند. در دوره صفویه که روابط ایران و عثمانی خصمانه و بر محوریت جنگ و صلح استوار بود، وضعیت ایرانیان مقیم عثمانی هم بازتابی از شرایط موجود تلقی می‌شد. در دوره قاجاریه که از شدت خصومت‌ها کاسته شد و روابط ایران و عثمانی بر پایه تعامل ـ تقابل قرار گرفت، بالاخص با انعقاد معاهده اول ارزروم که طبق آن ایران رسماً در سلک ممالک دارالاسلام قرار گرفت، حقوق ایران به عنوان کشوری اسلامی به شکلی نیمه رسمی پذیرفته شد. این شرایط جدید بر وضیعت اجتماعی ایرانیان ساکن عثمانی و سلوک حکام عثمانی با ایشان تأثیر اساسی داشت.از محتوای انبوه اسناد موجود چنین برمی‌آید که ایرانیان در قلمرو عثمانی با مسائل گوناگونی مواجه بودند. این نوشتار بر آن است تا با استناد به اسناد عثمانی و ایرانی، ضمن تحلیل سیاست دولت عثمانی در قبال این مسائل، به بررسی تأثیر روابط خارجی ایران و عثمانی بر جامعه ایرانیان مقیم استانبول بپردازد.

کلیدواژه‌ها


منابع و مآخذ

کتاب

بهنام، جمشید (1372)، «منزلگاهی در راه تجدد ایرانیان، استانبول»، ایران نامه، س 12، ش 2.

سپهر، محمد تقی (لسان‌الملک) (1377)، ناسخ التواریخ، تاریخ قاجاریه به اهتمام: جهانگیر قائم مقامی، تهران: انتشارات امیر کبیر.

فراهانی، محمدحسین (1362)، سفرنامه میرزا حسین فراهانی، به کوشش: مسعود گلزاری، تهران:انتشارات اساطیر.

فریدون. م، آمه جن]بی تا[ ظهور مسأله شرق در دولت عثمانی، روابط اولیه و بازتاب‌های داخلی آن، سمپوزیوم روابط ایران ـ ترک، قونیه.

فوران، جان (1380)، مقاومت شکننده، تاریخ تحولات اجتماعی ایران از سال 1500 میلادی مطابق 879 تا انقلاب اسلامی، چاپ سوم، ترجمه: احمد تدین، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.

طباطبایی‌مجد، غلامرضا (1373)، معاهدات و قراردادهای تاریخی در دوره قاجاریه، چ اول، تهران: انتشارات موقوفات دکتر محمود افشار.

رئیس نیا، رحیم (1385)، ایران و عثمانی در آستانه قرن بیستم، چ اول، نشر مبنا. 

ریاحی، محمدامین (1368)، سفارت‌نامه‌های ایران، چ اول، تهران: انتشارات توس.

مرکز مطالعات فرهنگی ـ بین المللی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و بنیاد تاریخ (1384) "روابط ایران و ترکان با غرب از سده دهم تا بیستم میلادی" (مجموعه مقالات)، چ اول، تهران.

ملکزاده، مهدی (1373)، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، چ چهارم، 6 ج، تهران: انتشارات علمی.

نوایی، عبدالحسین (گردآورنده) (1350)، شاه طهماسب صفوی، مجموعه اسناد و مکاتبات تاریخی، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.

وحید مازندرانی، غلامرضا (1350)، مجموعه عهدنامه‌های تاریخی ایران از عهد هخامنشی 559 ق-1930 م. تهران: انتشارات وزارت امور خارجه.

وزیری، سعید ]بی تا[ نظام کاپیتولاسیون و الغای آن در ایران، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه.

 

 

اسناد آرشیوی

مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه ایران

سازمان اسناد ملی ایران

O A D B (Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı

 

مجموعه خطی

معاهده اول ارزروم، مجموعه خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش 2250.

معاهده دوم ارزروم، مجموعه خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش 9834.

 

لاتین

Aktepe, Müni(1970): Osmanlı-İran münasebetleri 1720-1725, İstanbul üniversitesi Edebiyat Fakültesi matbaası, İstanbul.

Dalsar, Fahri(1960) Türk sanayı ve ticaret tarihinde Bursa’da ipekcilik, İstanbul.

Duzdag, Ertugrul (hazırlayan) (1983) Şeyhülislâm Ebussud Efendi fetvalari İstanbul.

İnalcık, Halil (1980-1981) Osmanlı idari, sosyal ve ekonomik ilgili belgeler, Bursa kadi sicillerinden seçmeler, belgeler 10-14.

İnalcık,Halil (1970) The Ottoman Economic mind and Aspects of the OttomanEconomy,Studies in the economic history of the Middle east from the rise of Islam to the present day. M.a cook(ed), London.

Nasiri, Mohammad Reza (1991) Nâsıreddîn Şah zamanında Osmanlı-İran münasebetleri (1848-1896), ILCAA, Tokyo.

Fleischer,Cornell(1986) Bureaucrat and intellectual in the Ottoman Empire, Princeton, Orinceton university press.

 

نشریات:

اختر

حبل‌المتین یومیه