فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

وضعیت حقوقی ـ اجتماعی جامعه ایرانیان مقیم عثمانی در سده‌های 14-11 ق. با تأکید بر عراق

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه تاریخ دانشگاه تبریز
چکیده
سابقه اقامت ایرانیان در قلمرو عثمانی به آغاز تأسیس دولت عثمانی در قرن هشتم هجری / چهارده میلادی باز می‌گردد. پس از جنگ‌های عثمانی با صفویان که منجر به الحاق ممالک عربی به امپراتوری عثمانی شد، بر شمار ایرانیانی که برای زیارت به عتبات در عراق و حجاز می‌رفتند افزوده شد. از اوایل قرن هجدهم میلادی و در پی فروکش کردن جنگ‌های خونین ایران و عثمانی، راه تجاری ایران و اروپا از طریق عثمانی که نزدیک به دو قرن بسته بود گشوده شد و به این ترتیب غالب بازرگانان ایرانی برای واردات و صادرات کالا به جای راه‌های خلیج‌فارس و روسیه از آسیای صغیر استفاده می‌کردند. در نتیجه رونق این راه تجاری، تعدادی از بازرگانان ایرانی که نقش واسطه بین ایران و اروپا را داشتند در قلمرو عثمانی مقیم شدند. در دوره صفویه که روابط ایران و عثمانی خصمانه و بر محوریت جنگ و صلح استوار بود، وضعیت ایرانیان مقیم عثمانی هم بازتابی از شرایط موجود تلقی می‌شد. در دوره قاجاریه که از شدت خصومت‌ها کاسته شد و روابط ایران و عثمانی بر پایه تعامل ـ تقابل قرار گرفت، بالاخص با انعقاد معاهده اول ارزروم که طبق آن ایران رسماً در سلک ممالک دارالاسلام قرار گرفت، حقوق ایران به عنوان کشوری اسلامی به شکلی نیمه رسمی پذیرفته شد. این شرایط جدید بر وضیعت اجتماعی ایرانیان ساکن عثمانی و سلوک حکام عثمانی با ایشان تأثیر اساسی داشت.از محتوای انبوه اسناد موجود چنین برمی‌آید که ایرانیان در قلمرو عثمانی با مسائل گوناگونی مواجه بودند. این نوشتار بر آن است تا با استناد به اسناد عثمانی و ایرانی، ضمن تحلیل سیاست دولت عثمانی در قبال این مسائل، به بررسی تأثیر روابط خارجی ایران و عثمانی بر جامعه ایرانیان مقیم استانبول بپردازد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Social and Legal Status of Iranians Living in the Ottoman Empire in the 11th and 14th Centuries AH, with Emphasis on Iraq

نویسنده English

Reza Dehghani
Assistant Professor, Department of History, Tabriz University
چکیده English

The first Iranian inhabitants of Anatolia date back to the establishment of the Ottoman state in the 14th century. After the Safavid-Ottoman battles which resulted in the annexation of the Arabic territories to the Ottoman Empire, there was a rise in the number of the Iranians who went on pilgrimage to Iran and Hejaz. Since the beginning of the 18th century and in the wake of Iran-Ottoman bloody battles, trade obstacles were removed and the trade routes, which had been barred for more than two centuries, were opened. As a result, the majority of Iranian merchants used Asia Minor trade routes instead of those in the Persian Gulf and Russia. The trade activities through Asia Minor routes made the intermediary merchant settle in the Ottoman Empire.
From the very beginning, the Iranian community living in the Ottoman Empire was at odds with the policies exerted by the Ottoman rulers. During the Safavid dynasty, the hostility between the two countries was reflected in the status of Iranian community living in the Ottoman territory. During the rule of the Qajars, the rights of Iran as an Islamic country was recognized semi-officially in the Ottoman Empire, a situation which had a huge impact on the Iranian diaspora in the Ottoman territories.
Perusing the huge amount of documents pertaining to that era, its seems that Iranian community in the Ottoman Empire was mainly exposed to the following difficulties: 1- excruciating unfair taxes on Iranian pilgrims in the Ottoman territoty, 2- imposing a ransom (Jazzieh) on Iranians who were considered among the ‘Zemme’ community, 3- expropriation of the deceased Iranians in the Ottoman territory, 4- Issuing decrees on inviting the Iranians to the Asgari sect, 5- banning the marriage of Iranian men to Ottoman women. The paper seeks to assess the five axes mentioned above through referring to Iranian and Ottoman resources and authentic resources and analyze the Ottoman policy towards these issues and finally study the impact of Iran-Ottoman relations on the Iranian diaspora in Istanbul.
 

کلیدواژه‌ها English

Iran
Ottoman
Iranian Immigrants
Social and Legal Status
منابع و مآخذ
کتاب
بهنام، جمشید (1372)، «منزلگاهی در راه تجدد ایرانیان، استانبول»، ایران نامه، س 12، ش 2.
سپهر، محمد تقی (لسان‌الملک) (1377)، ناسخ التواریخ، تاریخ قاجاریه به اهتمام: جهانگیر قائم مقامی، تهران: انتشارات امیر کبیر.
فراهانی، محمدحسین (1362)، سفرنامه میرزا حسین فراهانی، به کوشش: مسعود گلزاری، تهران:انتشارات اساطیر.
فریدون. م، آمه جن]بی تا[ ظهور مسأله شرق در دولت عثمانی، روابط اولیه و بازتاب‌های داخلی آن، سمپوزیوم روابط ایران ـ ترک، قونیه.
فوران، جان (1380)، مقاومت شکننده، تاریخ تحولات اجتماعی ایران از سال 1500 میلادی مطابق 879 تا انقلاب اسلامی، چاپ سوم، ترجمه: احمد تدین، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
طباطبایی‌مجد، غلامرضا (1373)، معاهدات و قراردادهای تاریخی در دوره قاجاریه، چ اول، تهران: انتشارات موقوفات دکتر محمود افشار.
رئیس نیا، رحیم (1385)، ایران و عثمانی در آستانه قرن بیستم، چ اول، نشر مبنا. 
ریاحی، محمدامین (1368)، سفارت‌نامه‌های ایران، چ اول، تهران: انتشارات توس.
مرکز مطالعات فرهنگی ـ بین المللی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و بنیاد تاریخ (1384) "روابط ایران و ترکان با غرب از سده دهم تا بیستم میلادی" (مجموعه مقالات)، چ اول، تهران.
ملکزاده، مهدی (1373)، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، چ چهارم، 6 ج، تهران: انتشارات علمی.
نوایی، عبدالحسین (گردآورنده) (1350)، شاه طهماسب صفوی، مجموعه اسناد و مکاتبات تاریخی، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
وحید مازندرانی، غلامرضا (1350)، مجموعه عهدنامه‌های تاریخی ایران از عهد هخامنشی 559 ق-1930 م. تهران: انتشارات وزارت امور خارجه.
وزیری، سعید ]بی تا[ نظام کاپیتولاسیون و الغای آن در ایران، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه.
 
 
اسناد آرشیوی
مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه ایران
سازمان اسناد ملی ایران
O A D B (Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı
 
مجموعه خطی
معاهده اول ارزروم، مجموعه خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش 2250.
معاهده دوم ارزروم، مجموعه خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، ش 9834.
 
لاتین
Aktepe, Müni(1970): Osmanlı-İran münasebetleri 1720-1725, İstanbul üniversitesi Edebiyat Fakültesi matbaası, İstanbul.
Dalsar, Fahri(1960) Türk sanayı ve ticaret tarihinde Bursa’da ipekcilik, İstanbul.
Duzdag, Ertugrul (hazırlayan) (1983) Şeyhülislâm Ebussud Efendi fetvalari İstanbul.
İnalcık, Halil (1980-1981) Osmanlı idari, sosyal ve ekonomik ilgili belgeler, Bursa kadi sicillerinden seçmeler, belgeler 10-14.
İnalcık,Halil (1970) The Ottoman Economic mind and Aspects of the OttomanEconomy,Studies in the economic history of the Middle east from the rise of Islam to the present day. M.a cook(ed), London.
Nasiri, Mohammad Reza (1991) Nâsıreddîn Şah zamanında Osmanlı-İran münasebetleri (1848-1896), ILCAA, Tokyo.
Fleischer,Cornell(1986) Bureaucrat and intellectual in the Ottoman Empire, Princeton, Orinceton university press.
 
نشریات:
اختر
حبل‌المتین یومیه

  • تاریخ دریافت 01 آبان 1391
  • تاریخ بازنگری 07 اسفند 1397
  • تاریخ پذیرش 02 اسفند 1391