گزارش‌های عثمان پاشا: روایتی ایدئولوژیک از کشمکش‌های صفوی ـ عثمانی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه پیام نور زنجان

چکیده

به استناد بسیاری از منابع تاریخی، کشمکش‌های سیاسی و نظامی ایران و عثمانی در عصر صفوی تحت تأثیر نگرش‌های ایدئولوژیک و مذهبی بود. در لابلای متون تاریخی به ویژه هنگام بیان لشکرکشی‌ها و جنگ‌های میان دولتین، ادبیات متعصبانه مبتنی بر ایدئولوژی به وضوح به چشم می‌خورد. این منابع تا حدودی منعکس کننده جایگاه ایدئولوژی در شکل دادن به مناسبات سیاسی دولتین و گسترش رقابت‌های نظامی میان آن‌هاست. تأثیر عامل فوق در مناسبات قرون بعد میان ایران و عثمانی به تدریج کاهش یافت و تا اندازه زیادی جای خود را به نگرش‌های تسامح محور و احترام متقابل در چارچوب مناسبات دیپلماتیک داد. تعامل و همکاری‌های ایران و عثمانی بر سر مسائل تشیع عراق در قرن نوزدهم نمونه روشن این تغییر رویکرد محسوب می‌شود.تاریخ عثمان پاشا از جمله منابعی است که فضای ایدئولوژیک موجود در بخشی از تاریخ ایران و عثمانی قرن شانزدهم را در خود باز نمایانده است. عثمان پاشا بنا بر نظر بسیاری از مورخان هم‌عصر خود یکی از تأثیرگذارترین رجال سیاسی ـ نظامی عالی رتبه  عصر کلاسیک امپراطوری عثمانی قلمداد می‌شود و سهم او را در پیشبرد فتوحات نظامی عثمانی در شرق  و شمال شرق مرزهای امپراطوری نمی‌توان نادیده گرفت. تاریخ عثمان پاشا حاوی سه گزارش از شرح جنگ‌های عثمان پاشا در ایران و قفقاز است. روح حاکم بر این گزارش‌ها متعصبانه، مدیحه سرایانه و مزین به الفاظ دینی است و همین ویژگی‌ها باعث می‌شود گزارش‌های مزبور علاوه بر شرح جنگ‌ها و تاریخ نظامی رنگ جهادنامه نیز به خود بگیرد. از این رو به نظر می‌رسد مطالعه و بررسی تاریخ عثمان پاشا بهترین نمونه برای فهم فضای ایدئولوژیک حاکم بر مناسبات سیاسی و نظامی صفوی ـ عثمانی در میانه قرن دهم هجری/شانزدهم میلادی باشد.

کلیدواژه‌ها


منابع و مآخذ

Hasan Beyzāde, Ahmed paşa; (2004) Hasan Beyzāde, hazırlayan: Aykut, Türk Tarih kurumu, C.III, Ankara.

Kirizoğlu, M.Fahrettin; Osmanlılar’ın Kafkas-Elleri’ni fethi (1451-1590), Türk tarih kurumu, Ankara 1993.

K Şevki Nezihi

-ütükoğlu, Bekir (1962), Osmanlı-iran siyāsi Münāsebetleri (1578-1590), İstanbul Edebiyat Fakültasi Matbaasi, İstanbul.

Peçevi, İbrahim Efendi (1982), Peçevi Tarihi, hazırlayan: Bekir Sitki Baykal, Kültür ve Turizm Bakanlığı, C.II, Ankara.

Selāniki, Müstafa Efendi (1999), Tarih-i-selāniki, hazırlayan: Mehmet İpşirli, Türk Tarih Kurumu, C.II, Ankara.

Tarih-i Osman paşa (2001), hazırlayan: Yunus Zeyrek, T.C.Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.

اسکندر بیگ؛ (1377) تاریخ عالم آرای عباسی، به تصحیح: محمد اسماعیل رضوانی، 3 جلد، تهران: دنیای کتاب.

سیوری، راجر؛ (1380) ایران عصر صفوی، ترجمه: کامبیز عزیزی، چاپ نهم، تهران: نشر مرکز.