حکومت هفتاد ساله آل افراسیاب بر بصره و چالش ایران و عثمانی برای تصرف آن شهر در دورۀ صفوی (1078- 1005ق.)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دکترای تاریخ، مدرس دانشگاه و مدیر مرکز اسناد و کتابخانه ملی استان بوشهر

چکیده

بندر بصره در اوایل سال­های فتوح برای ساماندهی و ارسال سپاه به نواحی شرق خلافت ایجاد شد. پس از آن، موقعیت خاص این شهر، موجب اهمیت اقتصادی‌اش گردید. با سقوط خلافت عباسی (616 ق.) منطقه بین‌النهرین و بندر بصره توسط سلسله‌های ایرانی اداره می­شد و ظهور صفویان در ایران و حکومت عثمانی، رقابت سختی را برای تسلط بر این بندر استراتژیک بین دو قدرت مهم منطقه ایجاد کرد. در این رقابت، عشایر خوزستان و اطراف بصره نقشی مهم ایفاء کردند و از سوئی دیگر، با شروع رقابت‌های اقتصادی و سیاسی قدرت‌های اروپایی در خلیج فارس، پای پرتغالی­ها و انگلیسی­ها نیز به رقابت ایران و عثمانی برای تسلط بر بصره گشوده شد. در میانه کشمکش­های دو قدرت، آل افراسیاب (از عشایر ناحیه بصره) با توجه به گرفتاری‌های داخلی ایران و عثمانی، حکومت بصره را به چنگ آورد و هفتاد سال بر آن شهر حکومت کرد و از منافع اقتصادی آن بهره‌مند شد. این مقاله با تکیه بر منابع داخلی و خارجی بر آن است تا نشان دهد که چگونه این حکومتِ به ظاهر مستقل توانست در بحبوحه رقابت دو کشور، در صحنه سیاسی و اقتصادی روزگار نقش‌آفرینی کند.

کلیدواژه‌ها


فارسی:

الشیخلی، صباح ابراهیم سعید، 1362، اصناف در عصر عباسی، ترجمه: هادی عالم‌زاده، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

اوزون چارشی لی، اسماعیل حقی، 1369، تاریخ عثمانی، جلد دوم، ترجمه: ایرج نوبخت، تهران: انتشارات کیهان.

بدیع، آقا میرزا، بی‌تا، تاریخ بصره: بی‌جا.

تاورنیه، ژان پابتیست، 1362، سفرنامه، چاپ سوم، ترجمه: ابوتراب نوری، تهران: کتابخانه سنایی.

ثابتیان، ذ، 1343، اسناد و نامه‌های تاریخی اجتماعی دوره صفویه، تهران: کتابخانه ابن سینا.

حورانی، جورج، 1338، دریانوردی عرب، ترجمه: محمد مقدم، تهران: فرانکلین.

روملو، حسن بیک، 1347، احسن التواریخ، به تصحیح: چارلس فارمن سیدن، تهران: کتابخانه شمس.

کرزن، جورج، 1362، ایران و قضیه ایران، جلد دوم، چاپ دوم، ترجمه: وحید مازندرانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

کسروی، احمد، 1373، تاریخ پانصد ساله خوزستان، تهران: موسسه آنزان.

_________، 1378، مشعشعیان، به کوشش: عزیزالله علیزاده، تهران: انتشارات فروردین.

کمپفر، انگلبرت، 1360، سفرنامه، چاپ سوم، ترجمه: کیکاوس جهانداری، تهران: خوارزمی.

معصوم، میرزا محمد، 1351، تاریخ سلاطین صفوی، به کوشش: امیرحسن آبادی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

ملّا کمال، 1334، خلاصه التواریخ، به تصحیح: ابراهیم دهگان، اراک: انتشارات دهگان.

منجم، ملّا جلال، 1366، تاریخ عباسی، به کوشش: سیف االه وحیدنیا، تهران: انتشارات وحید.

نامعلوم، 1364، عالم آرای صفوی، چاپ دوم، به کوشش: یدالله شکری، تهران: انتشارات اطلاعات.

همزلی لانگریک، استیون، 1378، تاریخ سیاسی، اجتماعی و اقتصادی عراق، ترجمه: اسدالله توکلی و محمدرضا توکلی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.

هوشنگ مهدوی، عبدالرضا، 1364، تاریخ روابط خارجی ایران از صفویه تا پایان جنگ جهانی دوم، جلد اول، چاپ دوم، تهران: امیر کبیر.

هولی، دونالد، 1377، دریای پارس و سرزمین‌های متصالح، ترجمه: حسن زنگنه، قم: مرکز بوشهرشناسی.

 

عربی:

العزاوی، عباس، 1953، تاریخ العراق بین الاحتلالین، المجلد الخامس، بغداد: شرکه التجاره و الطباعه.

شاکرعلی، علی، 1958، تاریخ العراق فی العهد العثمانی، نینوا: منشورات مکتبه 30 تموز.

نورس، علا، بی‌تا، العراق فی العهد العثمانی، بغداد: دارالحریه الطباعه.

همسلی لونکریک، استیفن، بی‌تا، اربعه القرون من تاریخ العراقه الحدیث، بی‌جا.

 

لاتین:

Encyclopaedia Iranica, volume III.