فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

تذکره عبور و مرور در دوره قاجار و نقش آن در مناسبات بین‌المللی

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه تهران
2 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد رشته اسناد و مدارک آرشیوی دانشگاه تهران
چکیده
با تشکیل دولت‌های مدرن و شکل‌گیری مرزهای نوین، همواره به منظور امنیت مرزها و روابط رسمی سیاسی، عبور و مرور افراد تحت قوانین خاص مرزی دولت‌ها صورت می‌گرفت. در ایران نیز، به دنبال تعریف مرزهای نوین جغرافیای سیاسی، گسترش روابط خارجی و آشنایی نخبگان سیاسی و روشنفکران با جریان مدرنیزاسیون، بحث احیای هویت ملی و ایرانی بیش ‌از پیش مورد توجه قرار گرفت. در این جریان، برای تثبیت هویت ملی و تأمین امنیت مرزهای نوین جغرافیای سیاسی (در قالب سرزمین)، دولتمردان به تدوین قوانینی مبتنی بر اعمال محدودیت بر تردد افراد از مرزها در قالب ارائه‌ صدور برگه عبور و مرور تحت عنوان تذکره عبور و مرور پرداختند. گرچه ارائه‌ برگه عبور (باشبورت) پیش ‌از این نیز در دستورالعمل مأمورین سرحدات قرار داشت، اما در دورة ناصرالدین‌شاه و صدارت امیرکبیر در سال 1267ق. نخستین بار، قانون تذکرة عبور و مرور به وزارت امور خارجه ابلاغ و در پی آن اداره تذکره تأسیس شد. بنابراین، دورة ناصری و صدارت امیرکبیر را می‌توان نقطه عطفی در جریان صدور تذکره‌های رسمی در نظر گرفت. بررسی چگونگی روند صدور تذکرة عبور و مرور رسمی در دورة‌ قاجار تا پایان این دوره، موضوع اصلی مقاله حاضر است و هدف، بررسی تاریخچة‌ برگه عبور در سفرنامه‌های تاریخی و چگونگی روند صدور تذکره عبور تا پایان دورة قاجار بر اساس روش توصیفی است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Passport under in Qajar Era and Its Impact on International Relations

نویسندگان English

Hassan Zandiyeh 1
Bahareh Zargari 2
1 Faculty Member of the History Department of Tehran University
چکیده English

The establishment of the modern state and emergence of new borders necessitated the regulation of border passage under certain laws as a means to keeping the security of borders and maintaining official political relations. As for Iran, the formation of new geopolitical borders, expansion of foreign relations and familiarization of intellectuals and political elite with modernizations, threw the revival of national and Iranian identity into sharp relief. In this regard, to consolidate national identity and securing the new geopolitical borders (within the concept of territory) statesmen embarked on regulating the borders through the issuance of transit papers. Although these transit papers (passports) was nothing new to border officials, under Nasir Al-Din Shah and Amir Kabir in 1851 the law of transit passage was for the first time promulgated to the Ministry of Foreign Affairs and, consequently, the Passport Department was established. Thus, Nasir Al-Din Shah’s and Amir Kabir’s era could be considered as a turning point regarding the issuance of official passports. The study of the process of issuing passports in Qajar era until the end of this period is the main subject of this article and the objective is to delve into the history of early passports until the end of Qajar era using a descriptive method.
 

کلیدواژه‌ها English

Qajar
International Relations
Passports 
منابع و مآخذ
اسناد:
مجموعه اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
مجموعه اسناد کتابخانه و مرکز اسناد دانشگاه تهران.
مجموعه اسناد وزارت امور خارجه، مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی.
 
کتاب‌ها:
آدمیت، فریدون، 1334، امیر کبیر و ایران، تهران: انتشارات پیروز.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، 1368، المآثر و الآثار، به کوشش: ایرج افشار، تهران: اساطیر.
آل داوود، سیّد علی، 1390، اسناد و نامه‌های امیرکبیر، تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
بهرامی، عبدالله، 1363، خاطرات عبدالله بهرامی از آخر سلطنت ناصرالدین‌شاه تا اول کودتا، تهران: علمی و فرهنگی
جعفریان، رسول، 1372، "حجاج شیعی در دوره صفوی"، میقات حج، تابستان، ش 4.
_________، 1389، پنجاه سفرنامه حج قاجاری، تهران: انتشارات علم،
چریکف، موسیو، 1379، سیاحت‌نامه موسیو چریکف، چاپ دوم، ترجمه‌: آبکار مسیحی، تهران: امیرکبیر.
داندامایف، م. ا. 1358، تاریخ سیاسی و اقتصادی هخامنشیان، ترجمه: میرکمال نبی‌پور، تهران: نشر گستره.
دستورالعمل تذکره دولت علیه ایران 1318ق. به بعد، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
دلاواله، پیترو1370، سفرنامه دلاواله، چاپ چهارم، ترجمه‌: شجاع‌الدین شفا، تهران: علمی و فرهنگی.
دهخدا، علی‌اکبر، 1337، لغت‌نامه،تهران: دانشگاه تهران.
شاردن، ژان، 1372، سفرنامه شاردن، ج 2، ترجمه: اقبال یغمایی، تهران: توس.
شمیم، علی‌اصغر، 1390، ایران در دوران سلطنت قاجار، تهران: امیرکبیر.
شرلی، آنتونی و شرلی رابرت، 1387، سفرنامه برادران شرلی، ترجمه‌: آوانس، به کوشش: علی دهباشی، تهران: نگاه،
صالحی، نصرالله، 1743، تاریخ روابط ایران و عثمانی در عصر صفوی، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، آبان 1391، شهریور
علی صوفی، علیرضا، 1389، نقش سیاست موازنه و نیروی سوم در تاریخ ایران، تهران: دانشگاه پیام نور.
کتابچه دستورالعمل مأمورین تذکره، 1317ق.، نسخة خطی، کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران.
کخ، هایده ماری، 1378، پژوهش‌های تاریخی (پژوهش‌هایی بر پایة لوحه‌های بازیافته از تخت جمشید)، ترجمه: امیرحسین شالچی، تهران: نشر آتیه.
گرگوریو پرپرا فیراللگو، 2537 شاهنشاهی، گزارش سفیر پرتغال در دربار سلطان حسین صفوی، ترجمه:‌ پروین حکمت، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
گلن، ویلیام و هنری مرتن، 1383، کتاب مقدس، عهد عتیق و عهد جدید، چاپ دوم، ترجمه: فاضل خان همدانی، تهران: اساطیر.
معتمد، محمود فرهاد، 1336، تاریخ روابط سیاسی ایران و عثمانی، تهران: ابن سینا.
مهدوی، عبدالرضا هوشنگ، 1381، تاریخ روابط خارجی ایران از ابتدای دوران صفویه تا پایان جنگ جهانی دوم (1500-1945)، تهران: امیرکبیر.
مینورسکی، 1387، ایران در زمان نادرشاه، چاپ پنجم، ترجمه: رشید یاسمی، تحقیق و تصحیح: علی‌اصغر عبدالهی، تهران: دنیای کتاب.
نورایی، مرتضی، 1386، نقش کارگزاری‌های داخلی وزارت امور خارجه در روابط ایران و بریتانیا (1346-1308ق./ 1928-1890م.)، تهران: مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
ورهرام، غلامرضا، 1367، نظام سیاسی و اجتماعی ایران در دوره قاجار، تهران: معین.
روزنامه‌ها:
روزنامه وقایع اتفاقیه، شماره 4، 1267ق.، کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، ش 99880001.
روزنامه وقایع اتفاقیه، شماره 10، 1267ق.، کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، ش 99880002.
 

  • تاریخ دریافت 01 اردیبهشت 1397
  • تاریخ بازنگری 07 بهمن 1397
  • تاریخ پذیرش 13 خرداد 1397