فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

ناپایداری اوضاع خلیج فارس و ناکامی تلاش‌های دیپلماتیک شاه سلطان ‌حسین صفوی

نوع مقاله : مقاله علمی - ترویجی

نویسندگان
1 گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان
2 دانش‌آموخته دکترای تاریخ ایران بعد از اسلام/ کارشناس معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه لرستان، خرم‌آباد، ایران
چکیده
در زمامداری شاه سلطان­ حسین صفوی (1135-1105ق./ 1722-1694م.) حاکمیت ایران بر خلیج فارس و جزایر و بنادر کرانه شمالی آن دستخوش ناپایداری‌هایی شد که از یک­سو، رقابت شرکت­های هند شرقی اروپایی آن را تشدید کرد و از سوی دیگر، شورش­های اعراب عمان در دریا و تهاجمات بلوچ­ها به سواحل بر ناپایداری‌ها افزود. تلاش­های آخرین پادشاه صفوی برای جلب همکاری مشترک قدرت­هایی چون انگلیس، هلند، فرانسه و پرتغال با هدف تثبیت اوضاع نافرجام ماند و پیمان همکاری نظامی ایران و پرتغال در مهار تحرکات اعراب در دریا نیز با حمله افغان­ها به پایتخت و سقوط سلسله صفویه پیامدی نداشت. در این مقاله، تحولات پدید آمده در خلیج فارس مقارن با زمامداری آخرین پادشاه صفوی و سیاست او نسبت ­به این پهنه آبی به روش توصیفی- تحلیلی بررسی و تحلیل شده است. یافته­های پژوهش نشان می­دهد که در این دوره، تحرکات دریایی و تهاجمات اعراب مسقط، رقابت­ و دخالت قدرت­های اروپایی و سیاست متزلزل و ناکارآمد شاه سلطان حسین در ایجاد اوضاع آشفته خلیج فارس و ناپایداری حاکمیت صفویه بر این آبراه مؤثر بوده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The instability of the situation in the Persian Gulf and the failure of the diplomatic efforts of Shah Sultan Hossein Safavi

نویسندگان English

Jahanbakhsh Savagheb 1
Soroush Azadbakht 2
1 Loreatan Uninersity
2 PhD in the history of Iran after Islam, Expert of Research and Technology Vice-Chancellor of Lorestan University , Khoramabad, Iran.
چکیده English

During the reign of Shah Sultan Hossein Safavi (1105-1135 A.H./1694-1722 A.D.), Iran's sovereignty over the Persian Gulf and the islands and ports of its northern bank underwent instability, which on the one hand, was intensified by the competition of European East India companies, and on the other hand, the rebellions of the Omani Arabs in the sea and the attacks of the Baluchs on the coasts added to this instability. The efforts of the last Safavid king to get the joint cooperation of powers such as England, Holland, France and Portugal to stabilize the situation were unsuccessful, and the agreement of military cooperation between Iran and Portugal in restraining the movements of Arabs in the sea also ended with the attack of Afghans on the capital and the decay of the Safavid dynasty, had no results. In this study, the developments in the Persian Gulf parallel to the rule of the last Safavid king and his policy towards this water area have been investigated and analyzed in a descriptive-analytical approach. The findings of the study showed that during this era, the naval movements and the invasions of the Arabs of Muscat, the competition and interference of the European powers and the shaky and ineffective policy of Shah Sultan Hossein caused the chaotic situation in the Persian Gulf and the instability of the Safavid rule on this important waterway have been effective.
 

کلیدواژه‌ها English

Iran
Safavid era
Shah Sultan-Hussein
Persian Gulf
diplomatic efforts
instability of the situation
failure
منابع و مآخذ
آقا محمد زنجانی، مهدی (ترجمه و تنظیم)، 1382،  اسناد روابط تاریخی ایران و پرتغال (سال­های 1500 تا 1758)، تهران: وزارت امور خارجه.
از کوی، سرحان­ بن سعید، 1426ق.، تاریخ عمان، چ4، به‌تصحیح: عبدالمجید حسیب قیسی، عمان: وزارت التراث والثقافه.
اقبال آشتیانی، عباس، 1384، مطالعاتی در باب بحرین و جزایر و سواحل خلیج فارس، تهران: اساطیر.
پورمحمدی املشی، نصرالله و ندا سنبلی، 1396، «اعراب عمان در خلیج فارس در دوره شاه سلطان حسین صفوی»، تاریخ روابط خارجی، س18، ش72، پائیز، صص 77-47.
تاجبخش، احمد، 1372، تاریخ صفویه، شیراز: نوید شیراز.
چمنکار، محمدجعفر، 1393، «زمینه­های ناتوانی ایران صفوی در برخورد با امامان یعاربه عمان در خلیج فارس (سده 12 هجری)»، تاریخ­نامه ایران بعد از اسلام، س4، ش8، بهار و تابستان، صص102-77.
سیوری، راجر، 1372، ایران عصر صفوی، ترجمه: کامبیز عزیزی، تهران: مرکز.
شاردن، ژان، 1374، سفرنامه شاردن، ترجمه: اقبال یغمایی، تهران: توس.
شوستر والسر، سیبیلا، 1364، ایران صفوی از دیدگاه سفرنامه­های اروپائیان، ترجمه: غلامرضا ورهرام، تهران: امیرکبیر.
طهرانی(وارد)، محمدشفیع، 1383، مرآت واردات؛ تاریخ سقوط صفویان، پیامدهای آن و فرمانروایی ملک محمود سیستانی، به‌تصحیح: منصور صفت­گل، تهران: میراث مکتوب.
عاشور، سعید عبدالفتاح، 1426ق.، تاریخ اهل عمان، چ2، عمان- مسقط: وزارت التراث والثقافه.
فلور، ویلم، 1365، برافتادن صفویان، برآمدن محمود افغان (به روایت شاهدان هلندی)، ترجمه: ابوالقاسم سرّی، تهران: توس.
______، 1371، اختلاف تجاری ایران و هلند، ترجمه: ابوالقاسم سرّی، تهران: توس.
فوران، جان، 1392، مقاومت شکننده: تاریخ تحولات اجتماعی ایران، چ14، ترجمه: احمد تدین، تهران: خدمات فرهنگی رسا.
فیدالگو، گرگوریو پریرا، 2537،  گزارش سفیر پرتغال در دربار سلطان حسین صفوی، ترجمه: پروین حکمت، تهران: دانشگاه تهران.
قائم­مقامی، جهانگیر، 1345، «روابط نظامی ایران و فرانسه در دوره صفویه»، بررسی­های تاریخی، س 1، ش1و2، بهار و تابستان، صص 124- 105.
قزوینی، ابوالحسن، 1367، فوایدالصفویه، به‌تصحیح: مریم میراحمدی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
کاره، بارتلمی، 1387، سفرنامه آبه کاره در ایران، ترجمه: احمد بازماندگان خمیری، تهران: گلگشت.
کرمانی، محمدمؤمن، 1384، صحیفه­الارشاد، به‌تصحیح و تحشیه: محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران: علم.
کروسینسکی، تادوز یودا، 1396، سفرنامه کروسینسکی (از شاه سلطان حسین تا نادرشاه)، ترجمه: ساسان طهماسبی، قم: مجمع ذخائر اسلامی: کتابخانه و موزه ملی ملک.
گرس، ایون، 1370، سفیر زیبا، سرگذشت و سفرنامه فرستاده فرانسه در دربار شاه سلطان حسین صفوی، ترجمه: علی­اصغر سعیدی، تهران، تهران.
لکهارت، لارنس، 1368، انقراض سلسله صفویه و ایام استیلای افاغنه در ایران، چ3، ترجمه: مصطفی­قلی عماد، تهران: مروارید.
مَتی، رودی، 1393، ایران در بحران؛ زوال صفویه و سقوط اصفهان، چ2، ترجمه: حسن افشار، تهران: مرکز.
مرعشی صفوی، محمدخلیل، 1362، مجمع­التواریخ، به‌تصحیح: عباس اقبال آشتیانی، [تهران]: سنایی و طهوری.
مشیزی(بردسیری)، میرمحمدسعید، 1369، تذکره صفویه کرمان، به‌تصحیح: محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران: علم.
منشی، اسکندربیگ، 1377، تاریخ عالم­آرای عباسی، به‌تصحیح: محمداسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب.
نصیری، محمدابراهیم­­، 1373، دستور شهریاران، به­کوشش: محمدنادر نصیری مقدم، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.
نوایی، عبدالحسین، 1377، روابط سیاسی و اقتصادی ایران در دوره صفویه، تهران: سمت.
وثوقی، محمدباقر، 1389، علل و عوامل جابجایی کانون­های تجاری در خلیج فارس، تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام.
__________ ، 1391، تاریخ خلیج فارس و سرزمین­های همجوار، چ2، تهران: دانشگاه پیام­ نور.
ویلسن، سر آرنولد، 1366، خلیج فارس، چ2، ترجمه: محمد سعیدی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
هربت، موریس، 1362، محمدرضا بیگ سفیر ایران در دربار لوئی چهاردهم، ترجمه: عبدالحسین وجدانی، به­کوشش: همایون شهیدی، تهران: گزارش تاریخ و فرهنگ ایران.
هنوی، جونس، 1367، هجوم افغان و زوال دولت صفوی، ترجمه: اسماعیل دولتشاهی، تهران: یزدان.
 
 
 

فایل‌های تکمیلی/اضافی

  • تاریخ دریافت 21 آذر 1401
  • تاریخ بازنگری 22 آذر 1401
  • تاریخ پذیرش 24 اسفند 1401