فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

تأثیر سیاست مذهبی بر روابط هم‌گرایانه عثمانی- اوزبک علیه صفویه در سده 10 قمری/ 16 میلادی

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان
2 دانشجوی دکترای تاریخ اسلام / گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم‌آباد، ایران
چکیده
حکومت شیعه  صفوی در سده دهم قمری/ شانزدهم میلادی، در مجاورت حکومت 200 ‌ساله عثمانی و حکومت تازه‌تأسیس اوزبکان که هر دو سنی‌مذهب بودند، تشکیل شد. سیاست مذهبی شاه اسماعیل اول (930-907ق./ 1524-1501م.) بر مبنای گسترش تشیع بود که با سیاست مذهبی همسایگانش که مبلغ و مروج مذهب تسنن بودند، مغایرت داشت. این مسئله افزون ‌بر اینکه سبب بروز مجادلات مذهبی و جنگ‌های مکرر با صفویان از دو جانب شد، به هم‌گرایی و تبانی دو حکومت عثمانی و اوزبکان علیه صفویان انجامید. هدف این پژوهش بررسی چگونگی برقراری روابط سیاسی عثمانی و اوزبکان و پیامد حاصل از آن بر صفویان در سده دهم قمری با روش توصیفی- ‌تحلیلی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شکل‌گیری و تثبیت حاکمیت صفویه، توسعه قلمرو آن و شیعی‌سازی جامعه که با افزایش شمار شیعیان همراه بود، باعث نگرانی حکومت‌های عثمانی و اوزبک شد؛ بنابر این، دو حکومت به‌دلیل اشتراک مذهب و تفاوت سیاست مذهبی با صفویان، با هدف براندازی و با توسل به صدور فتاوای تکفیری و اعلان جهاد، به تحکیم روابط با یکدیگر در برابر این حکومت پرداختند و ایده اتحاد سیاسی و نظامی را از طریق اعزام سفرا، نامه‌نگاری‌ها و ارسال کمک نظامی رقم زدند.
 
طبق دستور خط اینجا و چند جای دیگه در همین متن، نیاز به ۀ برای آخر کمله دارد یعنی بشود شیعۀ. لطفا بگویید که در آخر کلمات لازم قرار بگیرد یا نه.

تازه های تحقیق

 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Impact of Religious Politics on Ottoman-Uzbek Convergent Relations against the Safavids in the 16th century AD (10th century AH)

نویسندگان English

Jahanbakhsh Savagheb 1
Zarifeh Kazemi 2
1 Loreatan Uninersity
2 PhD student in History of Islam, Lorestan University
چکیده English

The Shia Safavid government was established in the 16th century AD (10th century AH) in the vicinity of the 200-year-old Ottoman government and the newly established Uzbek government, both of which were Sunni. The religious policy of Shah Ismail I (1501-1524 AD/907-930 AH) was based on the expansion of Shiism, which was in contrast with the religious policy of his neighbors, who were preachers and promoters of the Sunni religion. In addition to the fact that this issue caused religious disputes and repeated wars with the Safavids from both sides, it led to the convergence of the two Ottoman and Uzbek governments against the Safavids. The purpose of this research is to examine how Ottoman and Uzbek political relations were established and its consequences on the Safavids in the 16th century AD, with a descriptive-analytical method. The findings show that the formation and stabilization of Safavid rule, the development of its territory, and the Shiiteization of society, which was accompanied by the increase in the number of Shiites, caused concern to the Ottoman and Uzbek governments. Therefore, due to the common religion and the difference in religious policy with the Safavids, the two governments, with the aim of overthrowing and resorting to the issuance of Takfiri fatwas and the declaration of jihad, strengthened relations with each other against this government and established the idea of political and military unity by sending ambassadors, writing letters and sending military aid.

کلیدواژه‌ها English

Iran
Ottoman
Safavid
Uzbek
Religious Politics
Political Relations

 

 

منابع و مآخذ
فارسی
آنجوللو، جووان ماریا، 1381، سفرنامه، در: سفرنامه‌های ونیزیان در ایران، چ2، ترجمه: منوچهر امیری، تهران: خوارزمی.
ابوبکر بن عبدالله، 1387، تاریخ عثمان پاشا، به‌کوشش: یونس زیرک، ترجمه: نصرالله صالحی، تهران: طهوری.
اسپناقچی پاشازاده، محمدعارف، 1379، انقلاب الاسلام بین الخواص و العوام، به‌کوشش: رسول جعفریان، قم: دلیل.
اشرفی، احمد، 1392، «تعامل عثمانی و ازبکان اوایل عصر صفوی و پی‌آمدهای آن»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، س3، ش10، صص 54-35.
افوشته‌ای نطنزی، محمود، 1373، نقاوه‌الآثار فی ذکرالاخیار، چ2، به‌اهتمام: احسان اشراقی، تهران: علمی و فرهنگی.
امیرخانی، غلامرضا، 1390، «مکتوبات سیاسی و داعیه‌های مذهبی (بررسی نقش مذهب در روابط ایران و ماوراءالنهر در قرن 10 و 11 هجری)»، گنجینه اسناد، س21، دفتر دوم، ش82، تابستان، صص 61-44.
امینی هروی‌، ابراهیم‌، ۱۳۸۳، فتوحات شاهی، به‌تصحیح: محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
اوزون چارشلی، اسماعیل‌حقی، 1370، تاریخ عثمانی، ج2، ترجمه: وهاب ولی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
________________، 1390، تاریخ عثمانی، ج3، چ2، ترجمه: ایرج نوبخت، تهران: کیهان.
ایواغلی، حیدر بن ابوالقاسم، مجمع‌الانشاء= جامعه مراسلات اولوالالباب، نسخه خطی، ش1071، تهران: کتابخانه ملی.
بابایی، طاهر و احمدرضا خضری، 1400، «نقش نخبگان سیاسی و نظامی ایرانی پناهنده به عثمانی در اقدامات عثمانیان علیه صفویان (عصر سلیم اول و سلیمان قانونی، 926-974ق.)»، تاریخ و فرهنگ، س53، ش۲ (پیاپی 107)، پاییز و زمستان، صص 31-9.
بازرگان ونیزی، 1381، سفرنامه، در: سفرنامه‌های ونیزیان در ایران، چ2، ترجمه: منوچهر امیری، تهران: خوارزمی.
بدلیسی، شرف‌خان، 1377، شرفنامه تاریخ مفصل کردستان، ج2، به‌اهتمام: ولادیمیر ولییامینوف زرنوف، تهران: اساطیر.
بیات، اروج‌بیگ، 1338، دون ژوان ایرانی، با یادداشت‌های: لسترنج، ترجمه: مسعود رجب‌نیا، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
ثابتیان، ذبیح‌الله، 1343، اسناد و نامه‌های تاریخی دوره صفویّه، تهران: کتابخانه ابن‌سینا.
جعفریان، رسول، 1379، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج1، قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
جنابدی، میرزابیگ حسن، 1378، روضه‌الصفویه، به‌کوشش: غلامرضا طباطبایی‌مجد، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
جهانگشای خاقان: تاریخ شاه اسماعیل [بی‌نام]، 1364، مقدّمه: الله‌دتا مضطر، اسلام‌آباد: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
حاجى‌خلیفه، مصطفى‌‌، 1376، ترجمه تقویم‌التواریخ‌، ترجمه: ناشناخته‌، به‌تصحیح: میرهاشم محدث‌، تهران: احیاء کتاب.
حاجیان‌پور، حمید، 1372، مناسبات سیاسی ایران و اوزبکان در دوره صفویه (1501-1629/907-1038)، پایان‌نامه کارشناسی ‌ارشد، تهران: دانشگاه شهید بهشتی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
__________، 1376، «ایران و جهان در بامداد صفویان»، کیهان اندیشه، ش76، بهمن و اسفند، صص 19-4.
__________، 1378، «روابط ایرانیان و اوزبکان در دوره شاه طهماسب صفوى»، مجله علمى-پژوهشى دانشکده ادبیات و علوم انسانى دانشگاه اصفهان، دوره دوم، ش18و 19، پاییز و زمستان، صص 60-35.
__________، 1387، «تأثیر روابط عثمانیان و اوزبکان بر حیات دولت صفوى در عصر شاه طهماسب»، تاریخ اسلام در آینه پژوهش، س5، ش1(پیاپی17)، بهار، صص 62-39.
__________، 1391، «روابط عثمانیان و اوزبکان در دوره شاه طهماسب صفوی»، تاریخ روابط خارجی، س13، ش50، بهار، صص 39-27.
الحسینى‌، خورشاه ‌بن قباد، 1379، تاریخ ایلچى نظام‌شاه‌، به‌تصحیح: محمدرضا نصیرى و کوئیچى هانه‌دا، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى‌.
خنجی، فضل‌الله ‌بن روزبهان، 1341، مهمان‌نامه بخارا، به‌اهتمام: منوچهر ستوده، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
_______________، 1362، سلوک‌الملوک، به‌تصحیح: محمدعلی موحد، تهران: خوارزمی.
_______________، 1375، وسیله الخادم الی المخدوم، چ2، به‌کوشش: رسول جعفریان، قم: انصاریان.
خواندمیر، غیاث‌الدین‌، 1353، حبیب‌السیر فی اخبار افراد بشر، چ2، ج4، زیر نظر: محمد دبیرسیاقی، تهران: کتابفروشی خیام.
_______________، نامه نامی در فن انشاء، نسخه خطی، کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ش12939، فهرست 9667.
دوغلات، میرزا محمدحیدر، 1383، تاریخ رشیدی، به‌تصحیح: عباسقلی غفاری‌فرد، تهران: میراث مکتوب.
راقم سمرقندی، میر سید شریف، 1380، تاریخ راقم، به‌کوشش: منوچهر ستوده، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
رفیق، احمد، 1372، «شیعیان و بکتاشیان در قرن دهم/ شانزدهم (حاوی اسناد مربوط به شیعیان و بکتاشیان محفوظ در خزینه اوراق ترکیّه)»، ترجمه: هـ سبحانی، معارف، دوره10، ش1 (پیاپی 28)، فروردین-تیر، صص 116-62.
روملو، حسن‌بیگ، ۱۳۸۴، احسن‌التواریخ‌، ج2 و ۳، به‌تصحیح: عبدالحسین نوایی، تهران: اساطیر.
زنو، کاترینو، 1381، سفرنامه، در: سفرنامه‌های ونیزیان در ایران، چ2، ترجمه: منوچهر امیری، تهران: خوارزمی.
ساواش، صائم، 1394، «پی‌آمدهای اجتماعی کشمکش‌های عثمانی-صفوی»، ترجمه: علی کاتبی، تاریخ روابط ایران و عثمانی در عصر صفوی، به‌کوشش: نصرالله صالحی، تهران: طهوری، صص 346-309.
سرخیل، فاطمه و علی‌محمد ولوی، 1396، «رویارویی نظری گفتمان حقیقت در مکاتبات شاه اسماعیل صفوی و شیبک‌ خان اوزبک»، جستارهای تاریخی، س8، ش1، بهار و تابستان، صص 77-55.
سلانیکی، مصطفی افندی، 1389، تاریخ سلانیکی(1008-971ق.)، ترجمه از ترکی عثمانی: حسن ‌بن علی، تصحیح و ترجمه فارسی: نصرالله صالحی، تهران: طهوری.
شیروانى، زین‌العابدین، 1361، ریاض‌السیاحه، به‌تصحیح: اصغر حامدربانی، تهران: سعدی.
___________، بی‌تا، بستان‌السیاحه، تهران: سنایی.
عالم‌آراى شاه‌اسماعیل ]بی‌نام[، 1384، چ2، به‌تصحیح: اصغر منتظرصاحب، تهران: علمى و فرهنگى‌.
عبادی، مهدی، 1395، «مواضع مدرسیان عثمانی در قبال مسأله تشیع در آناتولی و یورش یاووز سلیم به ایران»، تاریخ و فرهنگ، س48، ش96، بهار و تابستان، صص52-27.
فلسفی، نصرالله، 1332، «جنگ چالدران 1. روابط ایران و عثمانی در آغاز دولت صفوی»، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، س1، ش2 (پیاپی2)، دی، صص 127-50.
قاراجا، به‌ست، 1394، «پیدایش دولت صفوی و روابط عثمانی– صفوی در روزگار بایزید دوم»، ترجمه: حسین محمدزاده‌ صدیق، تاریخ روابط ایران و عثمانی در عصر صفوی، به‌کوشش: نصرالله صالحی، تهران: طهوری، صص83-61.
قاضی‌زاده اردبیلی، ظهیرالدین، 1400، غزوات سلطان سلیم، به‌تصحیح و تحقیق: طاهر بابایی، تهران: میراث مکتوب.
قزوینى، ابوالحسن، ‌1367، فوایدالصفویه‌، به‌تصحیح: مریم میراحمدى‌، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى. ‌
قمى‌، قاضى احمد، 1383، خلاصة‌التواریخ‌، ج1، چ2، به‌تصحیح: احسان اشراقى، ‌تهران: دانشگاه تهران‌.
کریمی، علیرضا، 1390، «علل تنش در روابط خارجی ایران و اوزبکان (از آغاز تا پیش از پادشاهی شاه عباس اول)»، مطالعات تاریخ اسلام، س3، ش11، زمستان، صص 98-85.
کوچک‌داغ، یوسف، 1394، «اقدامات دولت عثمانی بر ضد تلاش‌های شاه اسماعیل برای گسترش تشیع در آناتولی»، ترجمه: نصرالله صالحی، تاریخ روابط ایران و عثمانی در عصر صفوی، به‌کوشش: نصرالله صالحی، تهران: طهوری، صص 116–87.
گیلانی، شیخعلی، ۱۳۵۲، تاریخ مازندران، به‌تصحیح: منوچهر ستوده، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
متولی، عبدالله؛ اصلانی، ابراهیم و فاطمه فضلی، 1393، «پیامدهای تهاجمات ازبکان بر منطقه خراسان در دوره صفوی»، پژوهشنامه تاریخ‌های محلی ایران، س2، ش2 (پیاپی4)، بهار و تابستان، صص 161-144.
مزاوی، میشل، 1363، پیدایش دولت صفوی، ترجمه: یعقوب آژند، تهران: گستره.
منشی، اسکندربیگ، 1377، تاریخ عالم‌آرای عباسی، به‌تصحیح: محمداسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب.
منشی، محمدیوسف، ۱۳۸۰، ‌تذکره مقیم‌خانی، به‌تصحیح: فرشته صرافان، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
نوایی، عبدالحسین، 1367، شاه‌عباس، مجموعه اسناد و مکاتبات تاریخی، ج1و2، چ2، تهران: زرین.
___________، 1368الف، شاه اسماعیل صفوی، مجموعه اسناد و مکاتبات تاریخی، چ2، تهران: ارغوان.
___________، 1368ب، شاه طهماسب صفوی، مجموعه اسناد و مکاتبات تاریخی، چ2، تهران: ارغوان.
___________، 1370، اسناد و مکاتبات تاریخی ایران از تیمور تا شاه اسماعیل، چ3، تهران: علمی و فرهنگی.
نویدی‌شیرازی، خواجه زین‌العابدین‌علی، 1369، تکلمه‌الاخبار، به‌تصحیح: عبدالحسین نوایی، تهران: نی.
هامرپورگشتال، یوزف فن، 1367، تاریخ امپراطوری عثمانی، ج2، ترجمه: میرزازکی علی‌آبادی، به‌اهتمام: جمشید کیان‌فر، تهران: زرّین.
واله اصفهانی، محمدیوسف، 1372، خلدبرین، به‌تصحیح: میرهاشم محدث، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
 
 
منابع ترکی
افندی، خواجه سعدالدین، 1280، تاج التواریخ، استانبول: مطبعه عامره.
بدلیسی، ادریس، 1995، سلیم‌شاهنامه، به‌اهتمام: حجابی قیرلانقیج، زیر نظر: مرسل اوزترک، آنکارا: دانشگاه آنکارا انستیتوی علوم اجتماعی.
پچوی، ابراهیم، 1283ق.، تاریخ پچوی، ج1، استانبول: دارالصناعه عامره.
سامی، شمس‌الدین، 1306، قاموس‌الاعلام، استانبول: مهران مطبعه‌سی.
صولاق‌زاده، محمد همدمی چلبی، 1297، تاریخ صولا‌‌‌‌ق‌زاده، استانبول: محمودبک مطبعه‌سی.
عاشق‌پاشازاده، احمد، 1332، تواریخ آ‌‌‌‌‌ل‌عثمان، استانبول: مطبعه عامره.
فریدون‌بک، احمد فریدون توقیعی، 1274، منشآت‌السلاطین، استانبول: مطبعه عامره.
لطفی‌پاشا‌ بن عبدالله عبدالحی،1341ق.، تواریخ آل‌عثمان، مصحح و محشیسی: عالی، استانبول: مطبعۀ عامره.
 
لاتین
Hayāti Tabrizi, Qāsim Beg, 2018, A Chronicle of the Early Safavids and the Reign of Shāh Ismā,il (907-930/1501/1524), Persian ed, & Int. by Kioumars Ghereghlou, New Haven, CT: American Oriental Society, vol. 98.
İnalçik, Halil, 2009, Devlet-i âliyye: Osmanli İmparatorluğu üzerine araştirmalar, vol.1, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Kirzioglu, Fahrettin, 1976, Osmanlilar,in Kafkas- Elleri,ni Fathi, Ankara: Sevinc Matbaasi.
 Kütükoğlu, Bekir, 1962, Osmanli-Iran Siyasi Münasebetleri 1578- 1590, Istanbul: Fetih Cemiyet.
Tansel, Selâhattin, 1966, Sultan II. Bâyezit’in siyasi hayati, Ankara: Millî Egitim Basimevi.
 
 
 

فایل‌های تکمیلی/اضافی

  • تاریخ دریافت 26 اسفند 1401
  • تاریخ بازنگری 18 فروردین 1402
  • تاریخ پذیرش 27 فروردین 1402