فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

بررسی و تحلیل مناسبات صفویه و اوزبکان در عصر شاه صفی (1052- 1038ق.)

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان
2 کارشناس ارشد تاریخ ایران اسلامی دانشگاه لرستان
چکیده
با تشکیل دولت صفویه در آغاز سده دهم هجری (907ق./ 1502م.) مناسبات جدیدی میان ایران با همسایگان خود در شرق و غرب کشور نظیر عثمانیان، اوزبکان و گورکانیان هند رقم زده شد که وجه غالب آن، درگیری‌های نظامی و کشمکش و ستیزه بود. در این میان، روابط صفویان با اوزبکان از همان آغاز رابطه­ای نظامی پر از تنش و ستیزه­جویی بود و جنگ­هایی را بین طرفین شکل داد. دامنه­ منازعات و درگیری­های دو دولت که با جنگ سرنوشت­ساز مرو میان محمدخان (شیبک­خان) اوزبک و شاه اسماعیل صفوی آغاز شد (916 ق)، در دوره­های بعدی نیز ادامه یافت. این درگیری­ها بیشتر بر سر ولایت خراسان بود که اوزبکان قصد تصرفش را داشتند و صفویان برای حفظ آن و تثبیت مرزهای شرقی، بارها به مقابله آنان شتافتند. در حاکمیت شاه صفی نیز مرزداران و سرداران اوزبک بارها خراسان را مورد تاخت و تاز قرار دادند. وی با تغییر سیاست ‌مدارا و نرمش اولیه­ خود، در برابر اوزبکان موضع شدیدتری گرفت و سرداران او سرانجام توانستند اوزبکان را شکست داده و آنان را به برقراری مصالحه و رابطه­ای مسالمت­آمیز وادار کنند. در مقاله حاضر، زمینه­ها و عوامل کشمکش و ستیزه­های دیرینه­ صفویان و اوزبکان، منازعات این دو همسایه در دوره زمامداری شاه صفی به ویژه بر سر ایالت خراسان، عوامل درگیری‌ها و شرح تهاجمات مکرر اوزبکان و روند رابطه این دو قدرت با یکدیگر بررسی می‌شود. یافته­ این پژوهش نشان می­دهد که علاوه بر تفاوت دیدگاههای مذهبی و پیشینه دشمنی و نزاع دیرینه­ دو دولت، ایالت خراسان به سبب موقعیت راهبردی در شرق ایران، عامل عمده­ای در شکل­گیری درگیری­های مکرر بین صفویه و اوزبکان در عهد شاه صفی بوده است. 
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Study and Analysis of the Safavid – Uzbek Relations during the reign of Shah Safi

نویسندگان English

Jahanbakhsh Savagheb 1
Samira Ghalavand 2
1 Loreatan Uninersity
2 M.A. Student in Islamic History of Iran – Lorestan University
چکیده English

Following the establishment of Safavid Government in 1502, Iran developed new relations with its Eastern and Western neighbors such as Ottoman, Uzbek and Gurkaniyan Governments. These relations were mostly based on military conflicts and clashes. Since the establishment of Safavid Reign, their relations with Uzbeks were full of tension and pugnacity, sparking many wars. The conflicts and clashes between the two states begun with the fateful war of Marv between Uzbeks led by Muhammad Khan (Sheybak Khan) and Shah Ismail in 1537 and continued in other courses of time.  These clashes were mostly over Khorasan Wilayah (administration subdivision of the government) which was of strategic and economic importance; as a result, Uzbeks would attack to occupy it and the Safavids would go many times to repel them and secure the Eastern borders. During the reign of Shah Safi, Uzbek commanders and border guards invaded Khorasan and looted the cities and killed the citizens. As a result, Shah Safi made some changes to his adopted policy of flexibility and compromise and took a tougher stance against the Uzbeks and eventually defeated them thanks to his commanders and forced the Uzbeks to succumb to a peaceful relation.  This paper while explaining the reasons and grounds for longtime clashes and conflicts between the Safavids and the Uzbeks provides a specific account for the clashes between the two neighboring states during the reign of Shah Safi (1659-1673) particularly over Khorsan Wilayah, constant invasions of Uzbeks and the relations between the two powers. The findings of the research show that in addition to   different religious views and long history of hostility between the two states, Khorasan Wilayah stood as the major reason for sparking constant conflicts between the Safavids and the Uzbeks.

کلیدواژه‌ها English

Safavid
Uzbek
Relations
reign of Shah Safi
احمد فریدون توقیعی (معروف به فریدون­بیک) (1274ق.)، منشآت­السلاطین، 2ج، چاپ استانبول.
استرآبادی، حسن بن مرتضی حسینی (1366)، از تاریخ سلطانی، (از شیخ صفی تا شاه صفی) چاپ دوم، به اهتمام: احسان اشراقی، تهران: انتشارات علمی.
اشرفی، احمد، «تعامل عثمانی و اوزبکان  اوایل عصر صفوی و پی­آمدهای آن»، پژوهش­نامه تاریخ اسلام، سال سوم، شماره دهم، تابستان 1392، صص 54- 35.
اصفهانی، محمد معصوم بن خواجگی (1368)، خلاصۀ­السیر، تاریخ روزگار شاه صفی صفوی، به کوشش: ایرج افشار، تهران: انتشارات علمی.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان (1364)، تاریخ منتظم ناصری، ج 2، به تصحیح: محمداسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب.
افوشته‌ای نطنزی، محمود بن هدایت­الله (1373)، نقاوۀ­الآثار فی ذکر الاخیار، چاپ دوم، به اهتمام: احسان اشراقی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
بیانی، خانبابا (1353)، تاریخ نظامی ایران دوره‌ صفویه، تهران: انتشارات ستاد بزرگ ارتشتاران.
ترکمان، اسکندربیک و محمدیوسف واله اصفهانی (1317)، ذیل تاریخ عالم­آرای عباسی، به تصحیح: سهیلی خوانساری، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
تفرشی، میر محمدحسین الحسینی (1388)، مبادی تاریخ زمان نواب رضوان مکان (شاه صفی)، ضمیمه تاریخ شاه صفی، تألیف: ابوالمفاخر بن فضل­الله الحسینی سوانح­نگار تفرشی، با مقدمه، تصحیح و تعلیقات: محسن بهرام­نژاد، تهران: مرکز نشر میراث مکتوب.
جنابدی، میرزا بیگ بن حسن حسینی (1378)، روضۀ­الصفویه، به اهتمام: غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
حاجیان­پور، حمید، «روابط ایرانیان و اوزبکان در دوره شاه طهماسب صفوی»، مجله مطالعات و پژوهش‌های تاریخی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، دوره دوم، شماره 18و 19، پاییز و زمستان 1378، صص 60- 35.
ـــــــــــــــ، «روابط سیاسی و مذهبی ایرانیان و اوزبکان در دوره شاه اسماعیل صفوی»، کیهان اندیشه، شماره 78، خرداد و تیر 1377، صص 63- 42.
ــــــــــــــ، «تأثیر روابط عثمانی و اوزبکان بر حیات دولت صفوی»، تاریخ در آینه پژوهش، سال 5، شماره اول، بهار 1387، صص 62- 39.
خواندامیر، امیرمحمود (1370)، تاریخ شاه اسماعیل و شاه طهماسب صفوی، با تصحیح و تحشیه: محمدعلی جراحی، تهران: نشر گستره.
خواندمیر، غیاث­الدین بن همام­الدین حسینی (1363)، تاریخ حبیب‌السیر فی اخبار افراد بشر، ج 4، چاپ سوم، به تصحیح: محمد دبیرسیاقی، تهران: انتشارات خیام.
دوغلات، میرزا محمدحیدر (1383)، تاریخ رشیدی، به تصحیح: عباسقلی غفاری­فرد، تهران: مرکز نشر میراث مکتوب.
راقم سمرقندی، میرسید شریف (1380)، تاریخ راقم، به کوشش: منوچهر ستوده، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
روملو، حسن­بیک (1384)، احسن­التواریخ، ج 3 و 2 (دوره 3 جلدی) با تصحیح و تحشیه: عبدالحسین نوایی، تهران: انتشارات اساطیر.   
رویمر، هانس روبرت (1380)، ایران در راه عصر جدید: تاریخ ایران از 1350 تا 1750، ترجمه: آذر آهنچی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
سرور، غلام (1374)، تاریخ شاه اسماعیل صفوی، ترجمه: محمدباقر آرام و عباسقلی غفاری‌فرد، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
سوانح­نگار تفرشی، ابوالمفاخر بن فضل­الله الحسینی (1388)، تاریخ شاه صفی (تاریخ تحولات ایران در سال­های 1052- 1038 ق.)، با مقدمه تصحیح و تعلیقات: محسن بهرام­نژاد، تهران: مرکز نشر میراث مکتوب.
سیوری، راجر (1372)، ایران عصر صفوی، ترجمه: کامبیز عزیزی، تهران: نشر مرکز.
شاملو، ولی­قلی بن داودقلی (1371)، قصص­الخاقانی، ج 1، به تصحیح: حسن سادات ناصری، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
شیرازی نویدی، عبدی بیگ (1369)، تکمله­الاخبار، به تصحیح: عبدالحسین نوایی، تهران: نشر نی.
غفاری قزوینی، قاضی احمد (1342)، تاریخ جهان­آرا، دیباچه حسن نراقی، تهران: انتشارات حافظ.
غفاری­فرد، عباسقلی (1376)، روابط صفویه و اوزبکان (1031- 913 ق.)، تهران: وزارت امور خارجه.
قزوینی، ابوالحسن (1376)، فوایدالصفویه، به تصحیح و حواشی: مریم میراحمدی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
قزوینی، یحیی بن عبدالطلیف (1386)، لب­التواریخ، به تصحیح: میرهاشم محدث، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
قطغان، محمدیار بن عرب (1385)،  مسخرالبلاد "تاریخ شیبانیان"، به تصحیح: نادره جلالی، تهران: مرکز نشر میراث مکتوب.
قمی، قاضی احمد حسینی (1383)، خلاصۀ التواریخ، ج 1، به تصحیح: احسان اشراقی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
گروسه، رنه (1368)، امپراطوری صحرانوردان، چاپ سوم، ترجمه: عبدالحسین میکده، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
ملا کمال (1334)، تاریخ ملاکمال، به تصحیح: ابراهیم دهگان، اراک: مطبعه فروردین.
منجم، جلال‌الدین محمد (1366)، تاریخ عباسی یا روزنامه ملاجلال، به کوشش: سیف­الله وحیدنیا،  [تهران]: انتشارات وحید.
منشی قزوینی، بوداق (1378)، جواهرالاخبار، با مقدمه، تصحیح و تعلیقات: محسن بهرام­نژاد، تهران: مرکز نشر میراث مکتوب.
منشی، اسکندربیگ (1377)، ج 1 و 2 (دوره 3 جلدی)، تاریخ عالم­آرای عباسی، به تصحیح: محمداسماعیل رضوانی، تهران: انتشارات دنیای کتاب.
منشی، محمدیوسف (1380)، تذکره مقیم­خانی، با مقدمه، تصحیح و تحقیق: فرشته صرافان، تهران: میراث مکتوب.
]ناشناس[ (1363)،  عالم‌آرای صفوی، چاپ دوم، به کوشش: یدالله شکری، تهران: انتشارات اطلاعات.
]ناشناس[ (1364)، جهانگشای خاقان (تاریخ شاه اسماعیل)،  به کوشش: الله­دتا مضطر، اسلام­آباد: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
]ناشناس[ (1384)، عالم‌آرای شاه اسماعیل، با مقدمه و تصحیح: اصغر منتظرصاحب، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
نوایی، عبدالحسین (1360)، اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال 1038 تا 1105ق. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
ـــــــــــــــــــ (1368)، شاه اسماعیل صفوی (مجموعه اسناد و مکاتبات تاریخی)، چاپ دوم، تهران: انتشارات ارغوان.
ـــــــــــــــــــ (2) (1368)، شاه طهماسب صفوی (مجموعه اسناد و مکاتبات تاریخی)، چاپ دوم، تهران: انتشارات ارغوان.
نوایی، عبدالحسین و عباسقلی غفاری­فرد (1381)، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوران صفویه، تهران: انتشارات سمت.
واله اصفهانی، محمدیوسف (1372)، خلدبرین، به کوشش: میرهاشم محدث، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
واله قزوینی اصفهانی، محمدیوسف (1380)، ایران در زمان شاه صفی و شاه عباس دوم (خلدبرین)، با تصحیح، تعلیق و توضیحات: محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
وحید قزوینی، میرزا محمدطاهر (1383)، تاریخ جهان­آرای عباسی، با مقدمه، تصحیح و تعلیقات: سعید میرمحمدصادق، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
هدایت، رضاقلی‌خان (1380)، روضۀ‌الصفای ناصری، ج 8، با تصحیح و تحشیه: جمشید کیان­فر، تهران، انتشارات اساطیر.
 
دوره 14، شماره 54
بهار 1392
بهار 1392
صفحه 21-48

  • تاریخ دریافت 21 آبان 1397