فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

بازروایت بازی بزرگ بر مبنای گزارش‌های کنسول بریتانیا در شرق ایران

نویسنده
دانشیار گروه تاریخ دانشگاه بیرجند
چکیده
سرزمین‌های خاوری ایران از سده نوزدهم، عرصه رقابت ژئوپلیتیک گسترده روسیه و بریتانیا واقع گردید. به این رقابت‌ها و تکاپوهای سیاسی، بازی بزرگ اطلاق شده است. در روند بازی بزرگ، بازیگران اصلی به اهمیت دانش و اطلاعات و تأثیر آن در تحکیم قدرت وقوف یافته و در صدد افزایش توان اطلاعاتی خویش برآمدند. در میان منابع اطلاعاتی دول استعماری، گزارش‌های کنسولی جایگاه ویژه‌ای دارد. مقاله پیشِرو با تکیه بر گزارش‌های محرمانه کنسولگری بریتانیا در سیستان و قاینات، در صدد تبیین ژئوپلیتیک رقابت قدرت‌ها در بازی بزرگ است. یافته‌های حاصل از این بررسی، افزون بر بازروایت رقابت‌های سیاسی و اقتصادی بازیگران اصلی، نشانگر جایگاه رقابت اطلاعاتی در بازی بزرگ و تکوین رابطه ژئوپلیتیک مبتنی بر نفوذ در شرق ایران است.
کلیدواژه‌ها

جونز، جفری، ۱۳۹۳، تاریخ اقتصادی ایران، تاریخچه بانک شاهی در ایران، ترجمه: ناصر موفقیان، تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی و انجمن ایرانی تاریخ.
حافظ‌نیا، محمدرضا، ۱۳۸۵، اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک، مشهد: انتشارات پاپلی.
حائری، عبدالهادی، ۱۳۶۸، ایران و جهان اسلام، مشهد: مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس.
دیکسون، دبلیو. ای. آر.، 1391، شرق ایران، ترجمه: محمود رفیعی، تهران: هیرمند.
رایت، دنیس، 1385، انگلیسی‌ها در میان ایرانیان، ترجمه: اسکندر دلدم، تهران: به‌آفرین.
رفیعی، محمود ( مترجم)، 1394، گزارش‌های محرمانه کنسولگری انگلیس در سیستان و قاینات سال‌های 1911-1909 میلادی/ 1290-1288 خورشیدی، ۱۳۹۴، تهران: هیرمند.
--------------------، 1395، گزارش‌های محرمانه کنسولگری انگلیس در سیستان و قاینات سال‌های 1914-1912 میلادی / 1292-1290 خورشیدی، تهران: هیرمند.
--------------------، 1396، گزارش‌های محرمانه کنسولگری انگلیس در سیستان و قاینات سال‌های 1921-1915م. و 1923- 1916م./ 1295-1294 و 1302-1300 خورشیدی، تهران: هیرمند.
--------------------1397، گزارش‌های محرمانه کنسولگری انگلیس در سیستان و قاینات سال‌های 1929-1927 میلادی/ 1308-1306 خورشیدی، جلد پنجم، تهران: هیرمند.
-------------------1397، گزارش‌های محرمانه کنسول انگلیس در سیستان و قاینات 1933-1930 میلادی/ 1312-1309 خورشیدی، جلد ششم، بیرجند: چهار درخت.
علیزاده بیرجندی، زهرا و زهرا نادی، ۱۳۹۲، بانک‌های خارجی در خراسان جنوبی، تهران: فکر بکر.
علیزاده بیرجندی، زهرا، ۱۳۹۷، "نقش ژئوپلیتیک اطلاعات در بازی بزرگ، مطالعه موردی: شرق ایران"، همایش ژئوپلیتیک و توسعه محلی ـ منطقه‌ای، رویکردی در پایداری شرق ایران، دانشگاه بیرجند.
فاضلی بیرجندی، محمود، 1392، یادداشت‌های محرمانه کنسولگری انگلستان در سیستان و قاینات سال‌های 1919-1917 میلادی/ 1298-1296 خورشیدی، تهران: هیرمند.
مجتهدزاده، پیروز، 1386، بازیگران کوچک در بازی بزرگ: استقرار مرزهای شرقی ایران و پیدایش افغانستان، ترجمه: عباس احمدی. تهران: معین.
میرزا صالح، غلامحسین، 1387، فروپاشی قاجار و برآمدن پهلوی، تهران: نگاه معاصر.
نیدرمایر، اسکارفن، ۱۳۶۳، زیر آفتاب سوزان ایران، ترجمه: کیکاووس جهانداری، تهران: نشر تاریخ ایران.