فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

روابط سیاسی صفویه و گورکانیان هند در عصر شاه صفی

نوع مقاله : مقاله علمی - ترویجی

نویسندگان
1 گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان
2 دانش‌آموخته دکترای تاریخ ایران بعد از اسلام/ گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران
3 عضو هیات علمی گروه تاریخ دانشگاه رازی
چکیده
روابط صفویه با همسایگان خود در دوره زمامداری شاه صفی، دوره‌­ای از درگیری­­‌های نظامی و ناآرامی­‌های مرزی را تجربه کرد که گرچه تهاجمات اوزبکان به خراسان، سرانجام دستاوردی برای آنان نداشت، اما دولت عثمانی، بغداد را از ایران جدا کرد و قندهار نیز به دست گورکانیان افتاد. بروز این وقایع، نشان‌ه­ای از ضعف و ناکارآمدی شاه صفی در اداره کشور بود که همسایگان را به تکاپو انداخت تا از فرصت پیش ­آمده پس از مرگ شاه‌ عباس اول، اهداف خود را در خصوص نواحی مورد اختلاف به اجراء گذارند. جدا شدن قندهار، فصل دیگری از روابط ایران و هند را بر سر این ایالت رقم زد و مناسبات صفویه و گورکانیان را بار دیگر متشنج گردانید، هر چند که به بحرانی جدی در روابط طرفین نینجامید. در این مقاله به شیوه توصیفی- تحلیلی، روابط صفویه و گورکانیان در زمان شاه صفی و شاه‌ جهان، علل و زمینه‌­ها به‌­ویژه کشمکش بر سر قندهار و پیامدهای آن بررسی و تحلیل می‌­شود. یافته پژوهش نشان می‌­دهد که قندهار همچون گذشته عامل اصلی در صورت‌­بندی مناسبات دوجانبه بوده و اقدامات شاه­ جهان برای تصرف این ایالت، روابط دو دولت را شکننده ساخت؛ اما به قطع روابط کامل یا اقدام نظامی هند برضد ایران منجر نشد.

تازه های تحقیق

 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Political Relations between the Safavids and the Gurkanians of India in the Era of Shah Safi

نویسندگان English

Jahanbakhsh Savagheb 1
Farideh Morovati 2
parvin rostami 3
1 Loreatan Uninersity
2 PhD in the history of Iran after Islam, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, University of Lorestan , Khoramabad, Iran
3 university razi
چکیده English

Safavid relations with their neighbors during the reign of Shah Safi experienced a period of military conflicts and border disturbances, although the Uzbek invasions of Khorasan did not achieve anything for them, the Ottoman government separated Baghdad from Iran and Kandahar also came under the control of Gurkanians. The occurrence of these events was a sign of the weakness and inefficiency of Shah Safi in the administration of the country, which made the neighbors try to implement their goals in the disputed areas after the death of Shah Abbas I. The secession of Kandahar created another chapter in the relations between Iran and India over this state and strained the relations between the Safavids and Gurkanians once again, although it did not lead to a serious crisis in the relations between the parties. In this study, the relations between the Safavids and the Gurkanians during the era of Shah Safi and Shah Jahan, the causes and contexts, especially the conflict over Kandahar and its implications, are examined and analyzed in a descriptive-analytical way. The findings show that Kandahar, as in the past, was the main factor in the formation of bilateral relations, and Shah Jahan's actions to seize this state made the relations between the two governments fragile. However, it did not lead to the complete severance of relations or India's military action against Iran.

کلیدواژه‌ها English

Iran
India
Safavid
Shah Safi
Gorkanian
Political Relations

 

 

منابع و مآخذ
فارسی
استرآبادی، حسن­بن مرتضی حسینی، 1366، از شیخ صفی تا شاه صفی از تاریخ سلطانی، به­اهتمام: احسان اشراقی، تهران: علمی.
اصفهانی، محمدمعصوم­بن خواجگی، 1368، خلاصه­السیر، به­کوشش: ایرج افشار، تهران: علمی.
اولئاریوس، آدام، 1369، سفرنامه آدام اولئاریوس، ترجمه: حسین کردبچه، ج2، [بی­جا]: کتاب برای همه.
ایواغلی، حیدربن ابوالقاسم، [بی­تا]، مجمع‌الانشاء؛ جامعه مراسلات اولوالالباب، نسخه خطی، شمارۀ 1071، تهران: کتابخانه ملی.
بداونی، عبدالقادر، 1380، منتخب­التواریخ، به‌تصحیح: مولوی احمدعلی صاحب، با مقدمه و توضیحات: توفیق ه. سبحانی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
بکری، محمدمعصوم، 1382، تاریخ سند المعروف به تاریخ معصومی، به‌تصحیح: عمربن محمد داؤدپوته، تهران: اساطیر.
بهکرى، شیخ فرید، [بی­تا]، ذخیره­الخوانین، نسخه خطی، کراچی: حسام­الدین رشدی.
بیات، بایزید، 1382، تذکره همایون و اکبر، به‌تصحیح: محمد هدایت حسین، تهران: اساطیر.
بیانی، خانبابا، 1379، تاریخ نظامی ایران در دوره صفویه، ویرایش2، تهران: طلوع قلم.
[بی­نام]، 1334، خلاصه­التواریخ (همراه با تاریخ ملا کمال)، به‌تصحیح: ابراهیم دهگان، اراک: مطبعه فروردین.
[بی­نام]، 1363، عالم­آرای صفوی، به­کوشش: یدالله شکری، چ2، تهران: اطلاعات.
تاورنیه، ژان باتیست، 1369، سفرنامه تاورنیه، ترجمه: ابوتراب نوری، به‌تصحیح: حمید شیرانی، چ4، [بی‌جا]: سنایی و تأیید.
ترکمان، اسکندربیک، 1317، ذیل تاریخ عالم­آرای عباسی، به‌تصحیح: سهیلی خوانساری، تهران: اسلامیه.
تفرشی، میر محمدحسین الحسینی، 1388، مبادی تاریخ زمان نواب رضوان مکان(شاه صفی)، ضمیمه تاریخ شاه صفی، تصحیح: محسن بهرام­نژاد، تهران: مرکز نشر میراث مکتوب.
ثواقب، جهانبخش، 1383، «بررسی زمینه­ها و علل شکل­گیری شورش علیمردان­خان زیک در قندهار (1047ق.)»، فصلنامه مطالعات تاریخی، ش3 و 4، بهار و تابستان، صص 75- 47.
-----------، 1384، «نگرشی بر شورش شیرخان افغان در عصر شاه صفی»، مجله مطالعات و پژوهشهای دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، دوره دوم، ش40، بهار، صص 108- 89.
جباری، هوشنگ، 1384، «قندهار و نقش آن در روابط پر فراز و نشیب میان ایران و هندوستان»، مجموعه مقالات همایش صفویه در گستره تاریخ ایران­زمین، به­اهتمام: مقصودعلی صادقی، تبریز: ستوده، صص 228-219.
جملی کارری، جووانی فرانچسکو، 1383، سفرنامه کارری، ترجمه: عباس نخجوانی و عبدالعلی کارنگ، تهران: علمی و فرهنگی.
جنابدی، میرزابیگ، 1378، روضه­الصفویه، به­اهتمام: غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
خافی­خان نظام­الملکی، محمدهاشم، 1909، منتخب­اللباب، کلکته: بیبلوتیکا ایندیکا.
خواندامیر، امیرمحمود، 1370، تاریخ شاه اسماعیل و شاه طهماسب صفوی، به‌تصحیح: محمدعلی جراحی، تهران: گستره.
خواندمیر، غیاث­الدین، 1353، تاریخ حبیب­السیر فی اخبار افراد بشر، تصحیح: محمد دبیرسیاقی، تهران: خیام.
حبیبی، عبدالحی، 1389/2010، تاریخ افغانستان در عصر گورکانیان هند، به‌تصحیح علامه رشاد، قندهار: ریاست اطلاعات و فرهنگ.
الحسینی، خورشاه­بن قباد، 1379، تاریخ ایلچی نظام­شاه، به‌تصحیح: محمدرضا نصیری و کوئیچی هانه­دا، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
رازی، امین احمد، 1389، تذکره هفت اقلیم، به‌تصحیح: محمدرضا طاهری «حسرت»، چ2، تهران: سروش.
رای، سوکمار، 1383، همایون در ایران، ترجمه: کیوان فروزنده شهرکی، تهران: آرون.
رربورن، کلاوس میشائیل، 1383، نظام ایالات در دوره صفویه، ترجمه: کیکاووس جهانداری، تهران: علمی و فرهنگی.
روملو، حسن­بیک، 1384، احسن­التواریخ، به‌تصحیح: عبدالحسین نوایی، تهران: اساطیر.
رویمر، هانس روبرت، 1380، ایران در راه عصر جدید: تاریخ ایران از1350 تا 1750، ترجمه: آذر آهنچی، تهران: دانشگاه تهران.
ریاض­الاسلام، 1373، تاریخ روابط ایران و هند در دوره صفویه و افشاریه، ترجمه: محمدباقر آرام و عباسقلی غفاری­فرد، تهران: امیرکبیر.
رئیس­السادات، حسین، 1384، «تصرف قندهار در دوره شاه عباس دوم»، مجموعه مقالات همایش صفویه در گستره تاریخ ایران­زمین، به­اهتمام: مقصودعلی صادقی، تبریز: ستوده، صص 462- 445.
زمجی اسفزاری، معین­الدوله محمد، 1338، روضات­الجنات فی اوصاف مدینه هرات، به‌تصحیح: محمدکاظم امام، تهران: دانشگاه تهران.
سیاقی­نظام، نظام­الدین علی شیرازی، 1393، فتوحات همایون، به‌تصحیح و تحقیق: حسن زندیه، قم: پژوهشگاه  حوزه و دانشگاه؛ اصفهان: قطب علمی مطالعات فرهنگ و تمدن شیعه در عصر صفویه.
سوانح­نگار تفرشی، ابوالمفاخربن فضل­الله الحسینی، 1388، تاریخ شاه صفی (تاریخ تحولات ایران در سال­های 1038- 1052ه‍.ق)، به‌تصحیح: محسن بهرام­نژاد، تهران: مرکز نشر میراث مکتوب.
شاردن، جان، 1374، سفرنامه شاردن، ترجمه: اقبال یغمایی، تهران: توس.
شاملو، ولی­قلی، 1371، قصص­الخاقانی، به‌تصحیح: حسن سادات ناصری، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
شوشتری، قاضی نورالله، 1377، مجالس­المؤمنین، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
شیرازی نویدی، عبدی­بیگ، 1369، تکمله­الاخبار، به‌تصحیح: عبدالحسین نوایی، تهران: نی.
صفوی، سام میرزا، [بی­تا]، تذکره تحفه سامی، به‌تصحیح و مقدمه: رکن­الدین همایونفرخ، [بی­جا]: علمی.
غوثی، محمدعارف، 1354، «روابط تجاری افغانستان و هند»، مجله ادب، ش4.
فرشته، محمدقاسم هندوشاه استرآبادی، 1388، تاریخ فرشته، ج2 از بابر تا عادل­شاهیان، به‌تصحیح: محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار  مفاخر فرهنگی.
فریر، رانلد، 1380، «تجارت در دوره صفویان»، تاریخ ایران دوره صفویان، پژوهش دانشگاه کمبریج، ترجمه: یعقوب آژند، تهران: جامی.
فریدون­بک، احمد فریدون توقیعی، 1274ق.، منشآت­السلاطین، استانبول: مطبعه عامره.
قزوینی، ابوالحسن، 1367، فوایدالصفویه، به‌تصحیح: مریم میراحمدی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
کنبو، محمدصالح، 1968، عمل صالح موسوم به شاه­جهان­نامه، تحشیه: غلام یزدانى، به‌تصحیح: وحید قریشی، چ2، لاهور: مجلس ترقی ادب.
لاهورى، عبدالحمید، 1867، پادشاهنامه، به‌تصحیح: مولوى کبیرالدین احمد و مولوى عبدالرحیم متعلقین، کلکته: کالج پریم.
مبارک، شیخ ابوالفضل، 1372، اکبرنامه تاریخ گورکانیان هند، چ2، به­کوشش: غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
متی، رودلف پ.، 1387، اقتصاد و سیاست خارجی عصر صفوی، ترجمه: حسن زندیه، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
مرعشى صفوى، میرزا محمدخلیل، 1362، مجمع­التواریخ، به‌تصحیح و اهتمام: عباس اقبال، تهران: سنایى و طهورى.
مستوفی بافقی، محمدمفید، 1390، مختصر مفید (جغرافیای ایران­زمین در عصر صفوی)، به­کوشش: ایرج افشار با همکاری محمدرضا ابویی مهریزی، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
منجم یزدی، کمال­بن جلال، 1397، زبده­التواریخ، به‌تحقیق و تصحیح: غلامرضا مهدوی راونجی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
منشی، محمدیوسف، 1380، تذکره مقیم­خانی، به‌تصحیح و تحقیق: فرشته صرافان، تهران: میراث مکتوب.
منشی قزوینی، بوداق، 1378، جواهرالاخبار، به‌تصحیح: محسن بهرام­نژاد، تهران: میراث مکتوب.
منشی، اسکندربیگ، 1377، تاریخ عالم­آرای عباسی، به‌تصحیح: محمداسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب.
 منصوری مقدم، محمد، محمدرضا قلی­زاده و مجتبی الهی، 1400، «اهمیت استراتژیک قندهار و تأثیر آن بر روابط صفویان با گورکانیان هند (دوره سلطنت شاه عباس اول)»، تاریخ روابط خارجی، س 23، ش 89، زمستان، صص 138-121.
میرزا سمیعا، 1368، تذکره­الملوک، به­کوشش: محمد دبیرسیاقی، چ2، تهران: امیرکبیر.
نصیرى، میرزا على­نقى، 1371، القاب و مواجب دوره سلاطین صفویه، به‌تصحیح: یوسف رحیم­لو، مشهد: دانشگاه فردوسى مشهد.
نوایی، عبدالحسین، 1377، روابط سیاسی و اقتصادی ایران در دوره صفویه، تهران: سمت.
واله اصفهانی، محمدیوسف، 1372، خلدبرین، به­کوشش: میرهاشم محدث، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
-----------، 1380، ایران در زمان شاه صفی و شاه عباس دوم (خلدبرین)، به‌تصحیح: محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
وحید قزوینی، میرزا محمدطاهر، 1383، تاریخ جهان­آرای عباسی، به‌تصحیح: سعید میرمحمدصادق، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
هاشمی زرج­آباد، حسن و علی زارعی، 1384، «تعاملات تاریخی ایران و هند در عصر صفوی»، مجموعه مقالات همایش صفویه در گستره تاریخ ایران­زمین، به­اهتمام: مقصودعلی صادقی، تبریز: ستوده، صص 994-979.

فایل‌های تکمیلی/اضافی

  • تاریخ دریافت 11 آبان 1402
  • تاریخ بازنگری 26 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 18 بهمن 1402