فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

کارکردهای سیاسی خلعت‌بخشی و خلعت‌پوشی در مناسبات خارجی صفویان

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام دانشگاه لرستان و دبیر تاریخ آموزش و پرورش، خرم آباد
2 عضو هیات علمی گروه تاریخ دانشگاه لرستان
چکیده
خلعت به عنوان یکی از تقدیمی‌های عصر صفوی همواره از سوی مقامات بالادست به زیردستان اعطاء می‌شد. در واقع خلعت‌بخشی و خلعت‌پوشی در عصر صفوی به عنوان آیینی که گاهی جایگاه دولتمردان رده‌بالا را نسبت به دیگر سطوح مشخص می‌کرد، در مناسبات خارجی شاهان صفوی با دولت‌های خارجی اهمیت داشت. این پژوهش با روش گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای، کارکردهای خلعت‌بخشی و خلعت‌پوشی در مناسبات خارجی عصر صفوی را با رویکرد توصیفی- تحلیلی بررسی و تحلیل خواهد نمود. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که خلعت به‌ صورت مستقیم و غیرمستقیم از طرف شاهان به سفرای خارجی، دشمنان و صاحب‌منصبانی که در مناسبات خارجی نقش داشتند، اعطاء می‌شد. خلعت‌بخشی به ‌صورت مستقیم به سفرا، دیدگاه و نوع نگاه شاه و دربار به کشورهای مذاکره‌کننده را مشخص می‌کرد و در مواجهه با دشمنان به‌ منظور نمایش قدرت و جلوگیری از جنگ استفاده می‌شد. اما به ‌صورت غیرمستقیم در زمان جنگ و مواجهه با دشمنان خارجی، خلعت‌بخشی شاه به زیردستان بنا بر عملکرد آنها ابعاد متفاوتی داشت. ازاین‌رو، پیروزی بر دشمنان و تحمیل شکست بر آنها با خلعت افتخارآمیز شاه همراه می‌شد. در مقابل، افرادی که در مواجهه با دشمنان شکست می‌خوردند، خلعت توهین و تحقیر شاه به آنها تعلق می‌گرفت که گاهی به‌ واسطه گذشته افراد، خلعتِ دلجویی نیز ارسال می‌شد. مسئلة نمایاندن و حفظ اقتدار شاهان صفوی در مقابل همتایان خود در خلعت‌بخشی به افراد دخیل در این امر مؤثر بود.

تازه های تحقیق

 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Political Functions of Robe-Bestowal and Robe-Wearing in Safavid Foreign Relations

نویسندگان English

Farzad KoshAb 1
Seyed Alaeddin Shahrokhi 2
2 Member of the Faculty of History Department of Lorestan University
چکیده English

As one of the customary gifts of the Safavid era, robes were consistently bestowed upon subordinates by superiors. In fact, the practices of robe-bestowal and robe-wearing in the Safavid era, serving as a ritual that often delineated the status of high-ranking statesmen relative to others, held significant importance in the foreign relations of Safavid shahs. This research, employing a library-based methodology, will examine and analyze the political functions of robe-bestowal and robe-wearing in Safavid foreign relations through a descriptive-analytical approach. The findings of this study indicate that robes were bestowed directly and indirectly by the shahs upon foreign ambassadors, enemies, and officials involved in foreign relations. Direct bestowal upon ambassadors revealed the shah and court's perspective on the negotiating countries, while, when confronting enemies, it served to demonstrate power and deter war. Indirectly, during wartime and confrontations with foreign enemies, the shah's robe-bestowal to subordinates varied based on their performance. Thus, victory over enemies and the imposition of defeat were accompanied by honorary robes from the shah. Conversely, individuals who suffered defeat in confrontations with enemies were subject to robes of humiliation and insult from the shah; occasionally, however, conciliatory robes were sent based on individuals' pasts. The issue of demonstrating and preserving the power of Safavid shahs in comparison to their counterparts played a significant role in the bestowal of robes to individuals involved in this matter.

کلیدواژه‌ها English

Iran
Safavid
foreign relations
robe-bestowal
robe-wearing
political functions

 

 

منابع و مآخذ
کتاب‌ها:
امینی هروی، امیرصدرالدین ابراهیم، 1383، فتوحات شاهی، به‌تصحیح و تعلیق، توضیح و اضافات: محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
اولئاریوس، آدام، 1369، سفرنامه آدام اولئاریوس، ترجمه: محمدحسین کردبچه، تهران: کتاب برای همه.
بیات، اوروج بیک، 1338، دون ژوان ایرانی، ترجمه: مسعود رجب‌نیا، با حواشی و یادداشت‌هایی از لسترنج، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
تاورنیه، ژان باتیست، 1399، سفرنامه تاورنیه، ترجمه: ابوتراب نوری، با تجدیدنظر کلی و تصحیح: حمید شیرانی، تهران: سنایی.
 ترکمان، اسکندر بیک، 1350، تاریخ عالم‌آرای عباسی، زیرنظر با تنظیم فهرست‌ها و مقدمه: ایرج افشار، تهران: امیرکبیر.
تنررو، آنتونیو، 1397،  سه سفرنامه: رابی بنیامین تطیلی، آنتونیو تنررو، میگله ممبره، ترجمه: حسن جوادی و ویلم فلور، تهران: ]بی‌جا[.
جنابدی، میرزا بیگ، 1378، روضه‌الصفویه، به‌کوشش: غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.
حسینی استرآبادی، سیدحسن‌ بن مرتضی، 1366، از شیخ‌ صفی تا شاه‌ صفی (از تاریخ سلطانی)، به‌کوشش: احسان اشراقی، تهران: چاپخانه بهمن.
خواجگی اصفهانی، محمدمعصوم، 1368، خلاصه‌السیر (تاریخ روزگار شاه‌ صفی)، زیرنظر: ایرج افشار، تهران: علمی.
خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین، 1380، حبیب‌السیر. مقدمه به‌قلم جلال‌الدین همایی. فهرست مطالب، اعلام تاریخی و جغرافیایی، قبایل و کتب و تصحیح متن زیرنظر: محمد دبیرسیاقی، تهران: خیام.
دلاواله، پیترو، 1370، سفرنامه پیترو دلاواله (قسمت مربوط به ایران)، ترجمه، شرح و حواشی از: شعاع‌الدین شفا، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
رربورن، میشائیل، 1384، نظام ایالات در عهد صفویه، ترجمه: کیکاووس جهانداری.تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
رودگر، قنبرعلی، 1393، خلعت (در تداول فارسی‌زبانان: خلعت)، دانشنامه جهان اسلام، جلد 15، زیرنظر: غلامعلی حداد عادل، تهران:  انتشارات بنیاد دائره‌المعارف اسلام.
روملو، حسن‌ بیک، 1357، احسن‌التواریخ، به تصحیح: عبدالحسین نوایی، تهران: بابک.
سانسون، 1346، سفرنامه سانسون (وضع کشور شاهنشاهی ایران در زمان شاه سلیمان صفوی)، به کوشش و ترجمه: تقی تفضلی، تهران: ابن سینا.
شاردن، ژان، 1372-1375، سفرنامه شوالیه شاردن، ترجمه: اقبال یغمائی، تهران: توس.
شاملو، ولی‌قلی‌ بن داوودقلی، 1371، قصص‌الخاقانی، به‌تصحیح و پاورقی: سید حسن سادات‌ناصری، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
شیرازی، عبدی ‌بیک، 1369، تکمله‌الاخبار (تاریخ صفویه از آغاز تا 978ق.)، مقدمه، تصحیح و تعلیقات: عبدالحسین نوایی، تهران: نشر نی.
غفاری قزوینی، قاضی احمد، 1343، تاریخ جهان‌آرا، تهران: حافظ.
غفاری‌فرد، عباسقلی، 1402، دیوان‌سالاری و نظام اداری در روزگار صفویه، تهران: امیرکبیر.
فلسفی، نصرالله، 1353، زندگانی شاه‌ عباس اول، تهران: دانشگاه تهران.
فلور، ویلم، 1400، دیوان و قشون در عصر صفوی، ترجمه: کاظم فیروزمند. تهران: آگه.
دریابل، فن و ژرژ تکتاندر، 1351، ایتر پرسیکوم، ترجمه: محمود تفضلی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران
فومنی، عبدالفتاح، 1349، تاریخ گیلان وقایع سال‌های 923-1038هجری قمری. به‌تصحیح و تحشیه: منوچهر ستوده. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
فیدالگو، گریگوریو پری یرا، 1357،  گزارش سفیر کشور پرتغال در دربار شاه‌ سلطان حسین صفوی، ترجمه از زبان پرتغالی و حواشی از: ژان اوبن، تهران: دانشگاه تهران.
فیگوئروا، دن گارسیا دسیلوا،  1363، سفرنامه فیگوئروا، ترجمه: غلامرضا سمیعی، تهران: نو.
قبادالحسینی، خورشاه، 1379، تاریخ ایلچی نظام‌شاه(تاریخ صفویه از آغاز تا سال 972ق.)، به‌تصحیح، تحشیه، توضیح و اضافات: محمدرضا نصیری و کوهیچی هانه‌دا، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
قزوینی، ابوالحسن، 1367، فوایدالصفویه (تاریخ سلاطین و امرای صفویه پس از سقوط صفویه)، به‌تصحیح، مقدمه و حواشی: مریم میراحمدی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
قمی، قاضی احمد بن‌ شرف‌الدین‌الحسینی‌القمی، 1383، خلاصه‌التواریخ، 2 جلد، به‌تصحیح: احسان اشراقی، تهران: دانشگاه تهران.
کارری، جووانی‌ فرانچسکو جیملی، 1348، سفرنامه کارری، ترجمه: عباس نخجوانی و عبدالعلی کارنگ، تهران: وزارت فرهنگ و هنر، اداره کل فرهنگ و هنر آذربایجان شرقی و مؤسسه انتشارات فرانکلین.
کمپفر، انگلبرت، 1363، سفرنامه کمپفر، ترجمه: کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی.
متی، رودی، 1397، ایران در بحران، ترجمه: خسرو خواجه‌نوری، تهران: امیرکبیر.
مرعشی، میرتیمور، 1364، تاریخ خاندان مرعشی مازندران. به‌تصحیح: منوچهر ستوده. تهران: اطلاعات.
مشیزی‌ بردسیری، میر محمدسعید، 1369، تذکره صفویه کرمان. با مقدمه و تصحیح و تحشیه: محمدابراهیم باستانی‌ پاریزی. تهران: علم.
منجم ‌یزدی، ملا جلال‌الدین، 1398، تاریخ عباسی (روزنامه ملا جلال)، تاریخ ایران در روزگار شاه‌ عباس صفوی، به‌تصحیح: مقصودعلی صادقی، تهران: نگارستان اندیشه.
منشی قزوینی، بوداق، 1378، جواهرالاخبار (بخش تاریخ ایران از قراقویونلوها تا سال 984)، با مقدمه، تصحیح و تعلیقات: محسن بهرام‌نژاد. تهران: میراث مکتوب.
مجهول‌المؤلف، 1370، عالم‌آرای شاه ‌طهماسب، به کوشش: ایرج افشار، تهران: دنیای کتاب.
مؤلف ناشناخته، 1350، عالم‌آرای صفوی، به کوشش: یدالله شکری، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
مؤلف ناشناخته، جهانگشای خاقان (تاریخ شاه‌ اسماعیل)، مقدمه و پیوست‌ها و فهارس: الله وتا مضطر، اسلام‌آباد: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
واله اصفهانی، محمدیوسف، 1372، خلدبرین (ایران در روزگار صفویان)، به‌کوشش: میرهاشم محدث، تهران: موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.
وحید قزوینی، محمدطاهر، 1329، عباسنامه (شرح زندگانی 22 ساله شاه‌ عباس‌ ثانی)، به‌تصحیح و تحشیه: ابراهیم دهگان، اراک: کتابفروشی داودی.
 
نشریات:
الهی، امیرنیما و صمد سامانیان، تحلیل جامعه‌شناختی آداب خلعت و جامه‌بخشی در دوره خلافت فاطمی، پژوهشنامه تاریخ و تمدن اسلامی، سال 1400، دوره 54، شماره 1، صص. 24-1.
خوش‌آب، فرزاد، توران طولابی و سید علاءالدین شاهرخی، کارکردهای مالی و اداری خلعت در دروه صفویه، پژوهشنامه تمدن ایرانی، سال 1402، دوره 5، شماره 2، شماره پیاپی 10، صص. 191-169.
 
 
 

  • تاریخ دریافت 29 آذر 1402
  • تاریخ بازنگری 23 بهمن 1402
  • تاریخ پذیرش 30 فروردین 1403