فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

مؤلفه‌های مؤثر بر نقض موضع بی‌طرفی ایران و اشغال کشور توسط قوای متفقین در جنگ جهانی دوم از منظر ژئوپلیتیک کلاسیک

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسنده
دانشیار جغرافیای سیاسی گروه جغرافیای دانشگاه یزد، یزد - ایران
چکیده
مقارن با شروع جنگ جهانی دوم (1945-1939م.)، دولت ایران بدون درنگ در بیانیه‌ای موضع بی‌طرفی خود را نسبت به طرفین مخاصمه اعلام کرد، اما پس از یورش آلمان به شوروی در ژوئن 1941م. قوای متفقین قلمرو ایران را اشغال نمودند. تاکنون مطالعات متعددی در باب عوامل مؤثر بر اشغال ایران در جنگ جهانی دوم صورت گرفته است. با این حال، در این مطالعات کمتر به مقتضیات ژئوپلیتیک اشغال ایران ذیل مفهوم ژئوپلیتیک کلاسیک پرداخته شده است. در چارچوب ژئوپلیتیک کلاسیک کنش متقابل، مؤلفه‌های اقتصادی، امنیتی و فرهنگی کشورها با یکدیگر، یکتاگونگی سرنوشت ژئوپلیتیک آنها را رقم خواهد زد. به ویژه در باب تحقق بی‌طرفی یک کشور در منازعات بین‌المللی، مقتضیات ژئوپلیتیک آن کشور نیز نقش تعیین‌کننده خواهد داشت. در این راستا سؤال پژوهش حاضر آن است که چگونه عملکرد توأمان مؤلفه‌های ژئواکونومیک، ژئوکالچر و مقتضیات مربوط به جایگاه ژئواستراتژیک ایران نسبت به طرفین مخاصمه سبب اشغال ایران توسط متفقین در جنگ جهانی دوم گردید. در این راستا کوشش گردیده به روش توصیفی- تحلیلی و با اتکاء به مستندات تاریخی و در چارچوب دیدگاه ژئوپلیتیک کلاسیک علل اشغال ایران توسط متفقین در این مقطع زمانی بررسی شود. یافته‌های تحقیق بیانگر آن است که از سپتامبر 1941م. بقای وجودی شوروی در برابر حمله آلمان بدون دسترسی به کمک‌های متفقین از طریق ایران غیرممکن بود. ضمن اینکه اشغال ایران تأمین منابع فسیلی مورد نیاز متفقین به ویژه بریتانیا را تضمین می‌نمود. همچنین از منظر ژئوپلیتیک فرهنگی هم‌ذات‌ پنداری تفکر ناسیونالیستی پهلوی اول با ایدئولوژی نازیسم نیز در نقض بی‌طرفی و اشغال ایران توسط متفقین مؤثر واقع شد

تازه های تحقیق

 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Factors Influencing the Violation of Iran Neutrality and the Occupation of It by the Allied Forces in World War II: A Classical Geopolitical Perspective

نویسنده English

Ehsan Lashgari Tafreshi
Associate Professor of Political Geography, Department of Geography, University of Yazd
چکیده English

With the onset of World War II (1939-1945 AD), the Iranian government immediately declared its neutrality towards the warring parties in a statement. However, following Germany's invasion of the Soviet Union in June 1941 AD, the Allied forces occupied Iranian territory. Numerous studies have examined the factors influencing the occupation of Iran in World War II. Nevertheless, these studies have paid less attention to the geopolitical requirements of Iran's occupation within the framework of the concept of classical geopolitics. In the classical geopolitical view, the interaction between the economic, security, and cultural components of countries determines their unique geopolitical destiny. Especially regarding the realization of a country's neutrality in international conflicts, the geopolitical requirements of that country play a decisive role. Accordingly, the main question of the present research is: how did the combined performance of geoeconomic and geocultural factors, along with the requirements of Iran's geostrategic position relative to the belligerent parties, lead to the occupation of Iran by the Allies in World War II? In order to answer this question, this research, using a descriptive-analytical method and relying on historical documents, examines the causes of the Allied occupation of Iran during this period within the framework of the classical geopolitical perspective. The findings of this research indicate that from September 1941 AD, the survival of the Soviet Union against the German invasion was practically impossible without access to Allied aid through Iran. Furthermore, the occupation of Iran ensured the supply of needed fossil resources for the Allies, especially Britain. Also, from a cultural geopolitical perspective, the identification of the nationalist thought of Reza Shah Pahlavi with Nazi ideology played an effective role in the violation of neutrality and the occupation of Iran by the Allies

کلیدواژه‌ها English

Associate Professor of Political Geography
Department of Geography
University of Yazd
Yazd-Iran
lashgari@yazd.ac.ir

 

 

منابع و مآخذ
فارسی:
آبادیان، حسین، « قدرت‌های بزرگ و اشغال ایران در جنگ جهانی دوم»، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، 1385، سال 7، شماره 28، صص.172-137.
آبراهامیان، یرواند، 1399، تاریخ ایران مدرن. ترجمه: محمدابراهیم فتاحی، تهران: نشر نی.
اتابکی، تورج، 1387، ایران و جنگ جهانی اول؛ میدان نبرد قدرت‌های بزرگ، ترجمه: مهدی حقیقت‌خواه، تهران: ققنوس.
آقاحسینی، علیرضا، « شالوده‌شکنی منطق درونی سیاست بی‌طرفی ایران در جنگ جهانی دوم از نگاهی دیگر»، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، 1385، سال 8، شماره 29، صص. 139-115.
احمدی، نعمت و یونس صادقی، «جنگ جهانی دوم و حضور متفقین در ایران با تأکید بر نقش انگلیس»، فصلنامه پژوهشنامه تاریخ، 1392، سال 8، شماره 32، صص. 22-1.
 ازغندی، علیرضا، 1387، تاریخ روابط خارجی ایران 1320 تا 1357، چاپ هشتم، تهران: قومس.
 استوارت، ریچارد، 1401، در آخرین روزهای رضا شاه؛ تهاجم روس و انگلیس به ایران در شهریور 1320، ترجمه: عبدالرضا هوشنگ‌مهدوی و کاوه بیات، تهران: انتشارات فرهنگ نشر نو.
الهی، همایون، 1382،  اهمیت استراتژیکی ایران در جنگ جهانی دوم، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
امینی، علیرضا، 1388، تاریخ تحولات و روابط خارجی ایران از قاجاریه تا سقوط رضا شاه، تهران: انتشارات خط سوم.
باست، الیور، 1377، آلمانی‌ها در ایران؛ نگاهی به تحولات ایران در جنگ جهانی اول بر اساس منابع دیپلماتیک فرانسه، ترجمه: حسین بنی‌احمد، تهران: شیرازه.
برناه، فرزانه و محسن خلیلی، « برابرسنجی دلایل نقض بی‌طرفی ایران در جنگ جهانی اول و دوم» ، فصلنامه تاریخ اسلام و ایران، 1392، سال 23، شماره 19، صص. 70-35. 
 بویل، پیتر، 1380، تاریخ روابط آمریکا و شوروی. ترجمه: محمدرفیع مهرآبادی، تهران: انتشارات دفتر مطالعات سیاسی و بین‌الملل وزارت امور خارجه. 
پالمر، رابرت، 1389، تاریخ جهان نو، ترجمه: ابوالقاسم طاهری، تهران: امیرکبیر.
پیرا، فاطمه، 1379، روابط اقتصادی ایران و آلمان بین دو جنگ جهانی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
تبرائیان، صفاءالدین، 1371، ایران در اشغال متفقین (مجموعه اسناد و مدارک)، ترجمه: عبدالرضا هوشنگ‌مهدوی و کاوه بیات، تهران: معین.
حافظ‌نیا، محمدرضا، 1385، اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک، مشهد: پاپلی. 
 --------------،1380، جایگاه استراتژیک ایران در جنگ جهانی دوم، تاریخ روابط خارجی، 1380، سال 2، شماره 9، صص 60-37.
 ذوقی، ایرج، 1372،  ایران و قدرت‌های بزرگ در جنگ جهانی دوم، تهران: پاژنگ.
رفیع، حسین و مجید عباس‌زاده، «بررسی روابط ایران و آلمان از آغاز دوره پهلوی اول تا پایان جنگ جهانی دوم (1304 تا 1324)»، فصلنامه مطالعات تاریخی، 1397، سال 7، شماره 63، صص. 152-129.
زرگر، علی‌اصغر، 1372، تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در دوره رضا شاه، ترجمه: کاوه بیات، تهران: معین.
طاهراحمدی، محمود، 1384، روابط ایران و شوروی در دوره رضا شاه، تهران: وزارت امورخارجه.
عابدی، محمد، روح‌اله نادری و محسن شفیعی سیف‌آبادی، « تحلیل سازه‌انگارانه از رفتار دولت‌های بزرگ با ایران در دوره رضا شاه»، فصلنامه دانش سیاسی، 1390، سال 7، شماره1، صص. 176-145.
عزتی، عزت‌اله، 1384، ژئواستراتژی، تهران: سمت.
غنی، سیروس، 1380، ایران و برآمدن رضا خان؛ برافتادن قاجار و نقش انگلیسی‌ها، ترجمه: حسن کامشاد، تهران: نیلوفر.
فوران، جان، 1383، مقاومت شکننده؛ تاریخ تحولات اجتماعی ایران، ترجمه: احمد تدین، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
قاسمی، علی، « سیاست قدرت‌های بین‌المللی در قبال دولت و جریان‌های سیاسی- اجتماعی ایران در طی جنگ جهانی دوم»، فصلنامه تاریخ روابط خارجی 1391، سال 13، شماره 50، صص. 139-115.
قوام، سید عبدالعلی،  1388،  اصول سیاست خارجی و سیاست بین‌االملل، تهران: سمت. 
کدی، نیکی، 1381،  ایران در دوره قاجار و برآمدن رضا خان، ترجمه: مهدی حقیقت‌خواه، تهران: ققنوس.
کِلِی، فیل، 1402، ژئوپلیتیک کلاسیک؛ یک الگوی تحلیلی جدید، ترجمه: محمود نورانی و مهدی حیدریان، تهران: انتشارات صنایع نرم.
 لشگری تفرشی، احسان، 1391،  مکان‌ها و مناطق استراتژیک جهان. تهران: نشر انتخاب.
لنچافسکی، ژرژ، 1381،  تاریخ خاورمیانه، ترجمه: هادی جزایری، تهران: اقبال.
مای، مانفرد، 1390،  تاریخ آلمان از گذشته‌های دور تا عصر حاضر، ترجمه: طهماسب محتشم دولتشاهی، مشهد: جاودان خرد.
 مجتهدزاده، پیروز، 1380،  جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی، تهران: سمت.
ملائی‌توانی‌، علیرضا،  ۱۳۷۸، ایران‌ و دولت‌ ملی‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، تهران‌: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
میرحیدر، دره، مرجان بدیعی، یاشار ذکی و فاطمه‌سادات میراحمدی، معمای بنیانگذاری جغرافیای سیاسی: راتزل یا تورگو، فصلنامه جغرافیا، 1393، سال 12، شماره 40، صص. 70-47. 
نقیب‌زاده، احمد، 1383،  تاریخ دیپلماسی و روابط بین‌الملل از پیمان وستفالی تا امروز، تهران: قومس.  
هراتی، محمدجواد و محمود ظفری، « واقع‌گرایی ساختاری و دیپلماسی دولت پهلوی در قبال ائتلاف قدرت‌های بزرگ»، فصلنامه پژوهش انقلاب اسلامی 1396، سال 6، شماره 2، صص. 277-259.
هرمان تنبروک، روبرت، 1385،  تاریخ آلمان، ترجمه :محمد ظروفی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
هوشنگ‌مهدوی، عبدالرضا، 1389، سیاست خارجی ایران در دوره پهلوی، چاپ ششم، تهران: پیکان.
 
لاتین:
Abdi, K, 2001, Politics and the Development of Archaeology in Iran. American Journal of Archaeology, Vol 1, No. 105, Pp 51- 57.
 Agnew, J, 2003, Geopolitics. London: Routledge.
Dougherty, J & Pfaltzgraf, R, 1971, Contending Theories of International Relation, New York: Harper and Row.
Filint, C, 2011, Introduction to Geopolitics, London: Routledge.
Germond, B, 2015, The Geopolitical Dimensions of Maritime Security. Marine Policy, Vol 11, No 54, Pp137- 142.
Gray, C, 1986, Maritime Strategy and the Defense of the West, New York: National Strategy Information Center Press.
 Holsti, K, J, 1981, International Politics: A Framework for Analysis, New Delhi: Prentice Hall of India.
Johnston, R, 1991, Geography and Geographer: Anglo-American Human Geography, Fourth Edition, London: Edward Arnold.
 Layne, C, 2012, This Time It's Real: The End of Unipolarity and the Pax Americana, International Studies Quarterly, Vol 56, No. 1, Pp 203- 213.
 
دوره 25، شماره 100
پاییز 1403
صفحه 106-87

  • تاریخ دریافت 12 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 26 آذر 1403
  • تاریخ پذیرش 26 آذر 1403