فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

تحولات بندر بصره و تأثیر آن بر اوضاع سیاسی و اقتصادی خلیج ‌فارس در عهد ناصری

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسنده
مدرس مدعو گروه تاریخ دانشگاه الزهرا، تهران- ایران
چکیده
ناصرالدین شاه قاجار در مقایسه با سایر شاهان پیش از خود که اغلب درگیر مسائل نوار شمالی کشور بودند، به خلیج فارس توجه بیشتری داشت و پیامد این امر، سوءاستفاده کشورهای اروپایی به‌خصوص انگلستان از موقعیت خلیج فارس شد. ناصرالدین شاه برای سامان دادن به این شرایط، اقداماتی شامل ایجاد نیروی دریایی و تقویت تجارت و اقتصاد خلیج فارس انجام داد، که واکنش شدید دول اروپایی مستقر در خلیج فارس مانند انگلستان را در پی داشت. همزمان، اختلافات مرزی ایران و عثمانی بر سر مرز آبی بندر بصره تداوم داشت و سعی شد که در جهت رفع این اختلافات گامهایی برداشته شود. دسیسه‌چینی‌های کشورهای غربی، در رأس آن انگلستان و همچنین روسیه که بنادر خلیج فارس از جمله بندر بصره برای آنها حائز اهمیت بود، در این مسیر موانع بزرگی را ایجاد نمودند. مقاله حاضر با روش پژوهش تاریخی مبتنی بر مطالعه اسناد آرشیوی منتشرنشده موجود در آرشیو وزارت امور خارجه و آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران به بررسی تحولات سیاسی و اقتصادی بندر بصره و تأثیر آن بر اوضاع سیاسی و اقتصادی خلیج فارس در عهد ناصری میپردازد و تلاش میکند تا به این پاسخ برسد که تحولات مذکور در بندر بصره چه تأثیری بر وضعیت خلیج فارس داشته است. نتایج حاصل از این مطالعه مؤید این واقعیت است که وجود قدرت‌های خارجی چون انگلیس و روسیه تأثیر زیادی بر اوضاع سیاسی و اقتصادی خلیج ‌فارس داشته است.

تازه های تحقیق

 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Developments of the Port of Basra and Their Impact on the Political and Economic Situation of the Persian Gulf during the Naserian Era

نویسنده English

Tayebeh Edrisi
Department of History, Al-Zahra University, Tehran, Iran
چکیده English

 
Compared to his predecessors, who were often preoccupied with issues in the northern territories of the country, Naser al-Din Shah Qajar paid greater attention to the Persian Gulf. A consequence of this focus was the exploitation of the Persian Gulf's position by European countries, particularly Great Britain. To manage these conditions, Naser al-Din Shah undertook measures that included establishing a naval force and strengthening trade and the economy in the Persian Gulf, which provoked a strong reaction from European powers stationed in the region, such as Britain. Concurrently, border disputes between Iran and the Ottoman Empire over the maritime boundary of the Port of Basra persisted, and steps were taken to resolve these conflicts. The machinations of Western countries, led by Great Britain and also Russia, for whom the ports of the Persian Gulf, including Basra, were of great importance, created significant obstacles in this path. Utilizing a historical research method based on the study of unpublished archival documents from the Archive of the Ministry of Foreign Affairs and the Archive of the National Library and Archives of Iran, this article examines the political and economic developments of the Port of Basra and their impact on the political and economic situation of the Persian Gulf during the Naserian era. It seeks to answer how these developments in the Port of Basra affected the overall situation in the Persian Gulf. The results of this study confirm the reality that the presence of foreign powers, such as Britain and Russia, had a substantial influence on the political and economic conditions of the Persian Gulf.

کلیدواژه‌ها English

Iran
Qajar Dynasty
Naserian Era
Persian Gulf
Port of Basra
Developments
Political Situation
Economic Situation

 

 

منابع و مآخذ
اسناد:
آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران
ساکما 0005/23455/320
ساکما 0006/23455/320  
ساکما 0009/23456/320
ساکما 0011/24567/
 
کتاب‌ها:
فارسی
آدمیت، فریدون، 1348، امیرکبیر و ایران، تهران: خوارزمی.
اسدی، بیژن، 1384، خارجیان در خلیج ‌فارس، تهران: نشر مرکز بازشناسی اسلام و ایران.
اعتمادالسلطنه، محمدعلی خان، ]بی‎تا[، خاطرات اعتمادالسلطنه، به‌تصحیح: ایرج افشار، تهران: امیرکبیر.
ریکس، توماس، ام. 1380، اعراب و تجارت برده در دریای پارس، ترجمه: حسن زنگنه، شیراز: نشر نوید.
جعفری‌ولدانی، اصغر، «اهمیت استراتژیک اروندرود و پیشینه تاریخی آن»، اطلاعات سیاسی- اقتصادی، 1366، س. 1، ش. 10، 29 تیر.
جناب، محمدعلی، ]بی‎تا[، خلیج‌ فارس نفوذ بیگانگان و رویدادهای سیاسی 1875-1900. م. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
دلدم، اسکندر، 1363، سلطه‌جویان و استعمارگران در خلیج‌ فارس، تهران: مؤسسه انتشارات نوین.
سهیلی‌خوانساری، احمد، ]بی‎تا[، امیرنظام در سفارت فرانسه و بریتانیا، تهران: اقبال.
شاو، استانفورد جی، 1373، تاریخ امپراتوری عثمانی و ترکیه‌ جدید، ترجمه: محمود رمضان‌زاده، مشهد: ]بی‌جا[.
شمیم، علی‌اصغر، 1387، ایران در دوره سلطنت قاجار قرن سیزده و نیمه اول قرن چهاردهم مهشیدی (قمری)، تهران: انتشارات بهزاد.
شیل، ماری،1362، خاطرات لیدی شیل، ترجمه‌: حسین ابوترابیان، تهران: نشر نو.
عاشوری‌نژاد، عباس و مریم پرهیزکاری، 1392، اسناد کنسولگری امپراتوری عثمانی در بندر بوشهر، بوشهر: دانشگاه آزاد اسلامی واحد بوشهر.
کرزن، لرد، 1367، ایران و قضیه ایران، ترجمه: غلامعلی وحیدمازندرانی، ج. 2، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
گریگوری، بوندارفسکی، 1361، برتری‌جویان و امپریالیست‌ها در خلیج ‌فارس، ترجمه: ش. م. زمان‌زاده، تهران: نشر ابوریحان.
گوک بیلگین م. طیب، 1381، امپراتوری عثمانی و اصلاحات مدحت پاشا، ترجمه: حسن حضرتی، تهران: ]بی‌جا[.
مارتین، ونسا، «توقف تجارت برده و اوضاع اجتماعی ایران»، ترجمه:‌ ایرج وفایی، فصلنامه‌ تاریخ روابط خارجی، زمستان 1382، ش 17.
موسوی، علی، 1366، خلیج‌ فارس در گذر زمان، تهران: بنیاد نبوت.
ناصرالدین شاه قاجار، 1363، سفرنامه عتبات، تهران: عطار.
ناطق، هما، 1380، کارنامه فرهنگی فرنگی در ایران، تهران: معاصر پژو هان.
همزلی لانگریک، استیون، 1378، تاریخ سیاسی، اجتماعی و اقتصادی عراق، ترجمه: اسدالله توکلی و محمدرضا مصباحی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
ووسینچ، وین، 1346، تاریخ امپراتوری عثمانی، ترجمه: سهیل آذری، تبریز: کتابفروشی تهران.
ویلسون، آرنولد، 1368، خلیج ‌فارس، ترجمه: محمد سعیدی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
هوشنگ‌مهدوی، عبدالرضا، 1387، روابط خارجی ایران از ابتدای دوران صفویه تا پایان جنگ جهانی دوم، تهران: امیرکبیر.
 
نشریات:
روزنامه‌ مظفری، سال دهم، ربیع‌الثانی 1328.
 
عربی:
عباس نصار، عبدالعظیم، 1427ق./ 1385ش. بلدیات العراق فی‌العهد العثمانی، عراق: المکتبه الحیدریه.
 
لاتین:
Ramazani Rouhollah, The foreign policy of Iran 1500-1947: A Developing Nation in World Affairs, (Charlotes ville: University of Virginia Press 1984), p.4.

  • تاریخ دریافت 17 شهریور 1403
  • تاریخ بازنگری 17 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 29 آبان 1403