فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

واکاوی جایگاه تاریخی خلیج فارس در روابط ایران و اروپا

نوع مقاله : مقاله علمی - ترویجی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد معارف اسلامی و علوم سیاسی دانشکده معارف اسلامی و علوم سیاسی، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران- ایران
2 استادیار، گروه روابط بین الملل، دانشکده معارف اسلامی و علوم سیاسی، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران - ایران
چکیده
خلیج فارس نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری و تحول روابط ایران و اروپا دارد. این منطقه همواره به ‌عنوان مسیر ارتباطی و تجاری میان ایران و قدرت‌های اروپایی بوده و نخستین برخوردهای تمدنی میان آنها نیز از طریق خلیج فارس رقم خورده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از اسناد، منابع کتابخانه‌ای و گزارش‌های تاریخی در صدد است تا روند تأثیرگذاری این منطقه بر تعاملات ایران و اروپا را بررسی کند. هدف نویسندگان مقاله بر این است تا با بررسی جایگاه تاریخی خلیج فارس به درک بهتر جایگاه آن در وضعیت کنونی و حتی آتی روابط ایران و اروپا کمک کنند. بنابراین، پرسش اصلی مقاله این است که در طول سالیان مختلف جایگاه و تأثیرات خلیج فارس بر روابط ایران و اروپا به چه نحو بوده و چه سیر تحولی داشته است؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در طول تاریخ، خلیج فارس اهمیتی فزاینده در روابط ایران و اروپا داشته است. از نقش آن در رقابت‌های استعماری میان قدرت‌های اروپایی در سده‌های گذشته تا تأثیرگذاری بر سرنوشت جنگ‌های جهانی و تقابل‌های بین‌المللی می‌توان سخن گفت. اما به‌طور خاص اکتشاف نفت در قرن بیستم میلادی، خلیج فارس را به یکی از مهم‌ترین اهرم‌های تعامل یا تقابل میان ایران و اروپا تبدیل کرد. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که خلیج فارس به ‌عنوان یک متغیر ژئوپلیتیک در هر دوره تاریخی در روابط ایران و اروپا ایفای نقش کرده و با توجه به مسائل روز جهانی همچنان عامل تعیین‌کننده‌ای در آینده این ارتباطات خواهد بود
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

An Analysis of the Historical Significance of the Persian Gulf in Iran-Europe Relations

نویسندگان English

Mohammad Amin Ahmadi 1
Rooholamin Saeidi 2
1 Master student of Political Science and Islamic Studies, Faculty of Political Science and Islamic Studies, Imam Sadiq University, Tehran, Iran
2 Assistant professor of Political Science & Islamic Studies, Imam Sadiq University, Tehran, Iran
چکیده English

The Persian Gulf plays a decisive role in the formation and evolution of relations between Iran and Europe. This region has consistently served as a communicative and commercial route between Iran and European powers, and the first civilizational encounters between them occurred via the Persian Gulf. Using a descriptive-analytical method and drawing on documents, library resources, and historical reports, the present study seeks to examine the trajectory of this region's influence on Iran-Europe interactions. The authors aim to contribute to a better understanding of the Persian Gulf's significance in the current and future state of Iran-Europe relations by analyzing its historical role. Therefore, the central question of this paper is: Over the years, what has been the status and impact of the Persian Gulf on Iran-Europe relations, and what has been its evolutionary course? The research findings indicate that throughout history, the Persian Gulf has held a progressively increasing importance in Iran-Europe relations. Its role has ranged from being a theater for colonial rivalries between European powers in past centuries to influencing the outcomes of World Wars and international confrontations. Most notably, the discovery of oil in the 20th century transformed the Persian Gulf into one of the most critical levers of either engagement or confrontation between Iran and Europe. The results of this study demonstrate that the Persian Gulf has functioned as a geopolitical variable in Iran-Europe relations in every historical period and, considering contemporary global issues, will continue to be a determining factor in the future of these relations.

کلیدواژه‌ها English

Iran
Europe
Persian Gulf
Relations
Analysis
Historical Significance
منابع و مآخذ
فارسی:
آریان‌فر، حمیدرضا، راهبرد تجاری آلمان در خلیج فارس طی دوره پهلوی اول (1304-1320ش.)، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، 1402، دوره 24، شماره 96، صص. 138-115.
احمدی، سید عباس و نرجس‌سادات حسینی، رویکرد ژئوپلیتیکی به نقش ایران در منطقه خلیج فارس. فصلنامه جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)،1400، دوره 11، شماره 45، صص. 17-1.
بهبودی‌نژاد، قدرت‌الله، خلیج فارس بین استراتژی ایندوپاسیفیک ایالات متحده و ابتکار کمربند و راه چین، فصلنامه سیاست خارجی، 1401، دوره 36، شماره 4 - شماره پیاپی 144، صص. 174-145.
بیگی‌زاده، مرضیه و حمید بصیرت‌منش، چگونگی ظهور و سقوط کشورهای پرتغال، هلند، انگلیس و فرانسه در خلیج فارس، همایش ملی خلیج فارس، 1395.
پوررمضان، پرهام، تحلیل تأثیرات توسعه کریدورهای ترانزیتی بر ارتقاء جایگاه دیپلماسی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران (مطالعه موردی: کریدور جنوب به شمال)، مطالعات اقتصاد سیاسی بین‌الملل، 1401، دوره 5، شماره 2، صص. 687-659.
ثواقب، جهانبخش، اهمیت خلیج ‌فارس و تلاش برای جعل نام جدید، فصلنامه تاریخ روابط خارجی،1391، دوره 13، شماره 51، صص. 18-1.
جهانگیری، تارا، بررسی جایگاه خلیج فارس در سیاست خارجی منطقه‌ای ایالات متحده آمریکا با محوریت نقش ایران (سال‌های 1357-1348ش.)، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، 1401، دوره 23، شماره 92، صص. 138-119.
چهراز ابوالحسنی، منصور و عبدالرسول خیراندیش، واکنش کشورهای منطقه‌‌ای و فرامنطقه‌ای به اعلام خروج بریتانیا از خلیج فارس در اواخر دهه 1960م.، مجله تاریخ ایران، 1395، دوره 9، شماره2، صص. 69-43.
دهقانیان، مجید، محمدرضا حافظ‌نیا و محسن دهقانی، تبیین الگوی منازعات ژئوپلیتیکی در منطقه خلیج فارس، نشریه مطالعات دفاع مقدس و نبردهای معاصر، ۱۴۰۱، دوره 4، شماره 1، صص. 118-87.
رضایی، بهرام، تأثیر خلیج فارس بر امنیت ملی ایران. علوم و فنون نظامی،1384، دوره 2، شماره 3، صص. 138-127.
زارعی، بهادر و سیّد مهدی موسوی شهیدی، تبیین زمینه‌های روابط ژئوپلیتیکی در منطقه خلیج فارس، فصلنامه روابط خارجی،1400، دوره 13، شماره 4، صص. 878-847.
زمانی، مسعود، روابط کارگزاران ایران و حکومت انگلیس در خلیج فارس (نمونه موردی: حسین‌قلی‌خان نظام‌السلطنه مافی، 1325- 1274ق./ 1907- 1856م.)، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، 1389، دوره 12، شماره 45، صص. 90-69.
سرحدی، رضا، چگونگی سلطه انگلستان بر خلیج فارس، پژوهشکده تاریخ معاصر،1400، قابل دسترس در:
 https://iichs.ir/vdcjiye8.uqeytzsffu.html
سعیدی‌نیا، حبیب‌اله و عبدالرزاق ملکی، پیامدهای جنگ جهانی دوم بر مناطق کرانه‌ای و پس‌کرانه‌ای خلیج فارس، مطالعات تاریخی جنگ، 1395، دوره 1، شماره 1، صص. 94-73.
شاهکویی، اسماعیل، حسین موسی‌زاده، مهدی خداداد و حمید عمونیا سماکش، جایگاه و نقش خلیج فارس در ژئوپلیتیک انرژی (با تأکید بر قدرت نفت و گاز غرب آسیا)، مطالعات فرهنگی و سیاسی خلیج فارس، 1394، دوره 2، شماره 5، صص. 13-30.
شجاعی دیوکلائی، سید حسن، تأثیر تحوّلات جنگ جهانی دوم بر ناکامی تحقّق اهداف ترانزیتی قرارداد بازرگانی و بحرپیمائی 1319 ایران و شوروی، مطالعات تاریخی جنگ، 1398، دوره 3، شماره 1، صص. 138-113.
صاحبی، محمد، روابط ایران و بریتانیا، چالش‌های گذشته و حال، فصلنامه سیاست خارجی، 1391، دوره 26، شماره 2، صص. 436-421.
طایر، محمد، تبیین علل اهمیت خلیج فارس و تنگه هرمز در امنیت ایران با تحلیل فرایند سلسله مراتبی AHP، علوم و فنون نظامی، 1393، دوره 10، شماره 27، صص. 162-131.
طرفداری، علی‌محمد، حضور نخستین استعمارگران اروپایی در خلیج فارس: سرآغاز رویارویی دو نظام اقتصاد سنتی شرق و اقتصاد بورژوازی غرب، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، ۱۳۸۷، شماره 36، صص. 72-49.
عسکری، سهراب، محیط‌زیست خلیج فارس رویکردى پُر اهمیت در ژئوپلیتیک منطقه، فصلنامه علمی- پژوهشی اطلاعات جغرافیایی « سپهر»، 1387، دوره 17، شماره 68، صص. 51-45.
کریمی، مهدی، تبیین الگوی استقرار صلح در اروپای پس از جنگ جهانی دوم، پژوهش های روابط بین‌الملل، 1400، دوره 11، شماره 1، صص. 69-35.
قائدان، اصغر، سیاست شاه عباس اول در قبال تجارت اروپاییان در بنادر جنوبی ایران (با تأکید بر بندرعباس)، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، 1392، دوره 14، شماره 56، صص. 18-1.
مرکز اسناد صنعت نفت، نقش نفت ایران در جنگ جهانی دوم، مرکز اسناد و موزهای صنعت نفت،1394، قابل دسترس در: http://www.petromuseum.ir/content/4/374/
محبوبی، فریبا، محمدرضا حافظ‌نیا، محمد اخباری و ریباز قربانی‌نژاد، تبیین نقش فرصت‌های ژئوپلیتیکی توسعه کریدور ترانزیتی جنوب به شمال بر افزایش همگرایی ایران با کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای، نشریه جغرافیا و توسعه، 1402، شماره 21، دوره 73، صص. 220-199.
مؤمنی، فاطمه، اهمیت خلیج فارس در سیاست‌های بریتانیا تا پایان جنگ جهانی اول، رشد آموزش تاریخ، 1383، دوره 17، صص. 50-43.
میرترابی، سعید، 1393، درآمدی بر اقتصاد سیاسی نفت و مسائل نفت ایران، تهران: نشر قومس.
نورعلی، حسن و سیّد عباس احمدی، واکاوی نقش ژئوپلیتیکی ایران در کریدور‌های بین‌المللی و ارائه مدل«ایران، هارتلند کریدوری جهان»، پژوهش‌های جغرافیای انسانی (پژوهش‌های جغرافیایی)، 1401، دوره 54، شماره 3، صص. 1187-1161
 
 لاتین:
Dadparvar, Shabnam & Vali Kaleji, 2024, The Chabahar Transit Project: Transition from Geo-Politics to Geo-Economics. Journal of Balkan and Near Eastern Studies, 1–26. https://doi.org/10.1080/19448953.2024.2379670.
Mousavi Jashni, Seyed Sadrodin, 2013, Persian Gulf-Indian Ocean Geopolitical Intertwinement. Geopolitics Quarterly, 9(32), 155-179.
Rahimi, Reza and Qiuomars Yazdanpanah Dero, 2024, Analyzing the Future of the Persian Gulf, Focusing on Iran-Saudi Arabia Relations. Geopolitics Quarterly, 20(4), 158-190. doi: 10.22034/igq.2024.419101.1805.
 
 

  • تاریخ دریافت 06 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 17 اسفند 1403