فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

ارزیابی نقش هندی‌ها در سقوط صفویه

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه تاریخ دانشگاه پیام نور تهران، تهران- ایران.
2 استادیار گروه تاریخ، دانشگاه پیام نور تهران، تهران- ایران.
چکیده
فرایندی که با مرگ شاه عباس اول آغاز شد، نهایتاً به سقوط دولت صفویه انجامید. عوامل داخلی متعددی در این رویداد دخیل بودند، اما نقش عوامل خارجی به‌ویژه هندی‌ها نیز شایان ‌ذکر است. این پژوهش با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی- استنتاجی و با اتکاء به متون تاریخی به دنبال پاسخگویی به این پرسش بنیادی است: هندی‌ها چه نقشی در سقوط صفویه داشتند؟ تأثیر اختلافات مرزی بر واکنش دولت هند در مقابل شورش افغان‌ها و نقش هندی‌ها در بحران‌های اقتصادی اواخر دوره صفوی و تقویت شورشیان افغان از محورهای اصلی این پرسش به‌شمار می‌روند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هر چند روابط دولت صفویه و گورکانیان عمدتاً دوستانه بود، اما در دهه‌های پایانی حکومت صفویه تحت‌تأثیر مسئله قندهار و بلخ که به شکست هندی‌ها منجر شد، روابط دو دولت به ‌سرعت رو به تیرگی گذاشت و رفتارهای تحقیرآمیز ایرانی‌ها با هندی‌ها به شکل‌گیری خشمی پنهان در میان هندی‌ها منجر شد. بنابراین، واکنش دولت هند در مقابل شورش افغان‌ها، توأم با بی‌تفاوتی و حتی همراهی و همدلی بود. از سوی دیگر، هندی‌ها نقشی مهم در فرماندهی سپاه افغان‌ها ایفاء کردند و برخی از بازرگانان هندی ساکن ایران که در زوال اقتصاد ایران سهم داشتند، به افغان‌ها ملحق شدند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Assessing the Role of Indians in the Fall of the Safavid Dynasty

نویسندگان English

Sasan Tahmasbi 1
Mahmoodreza Koohkan 2
1 Assistant professor, Department of History, Payame Noor University, Tehran- Iran.
2 Assistant professor, Department of History, Payame Noor University, Tehran- Iran.
چکیده English

The process of decline of the Safavids, which began after the death of Shah Abbas I, ultimately led to the fall of the dynasty. Alongside numerous internal factors, the role of external factors, particularly the Indians, in this event is highly significant. This research, using a descriptive-analytical method and relying on historical texts, addresses the fundamental question: what role did the Indians play in the fall of the Safavid dynasty? To this end, topics such as the impact of border disputes on the Indian government's reaction to the Afghan rebellion, and the role of Indians in the economic crisis of the late Safavid era and in strengthening the rebels, are examined. The findings show that the generally friendly relations between the Safavids and the Mughals deteriorated in the final decades of Safavid rule. The conflict over Kandahar and Balkh, which resulted in an Indian defeat, coupled with the contemptuous behavior of the Iranians, provoked a latent anger among the Indians. Consequently, the Indian government not only remained indifferent to the Afghan rebellion but also sympathized and collaborated with them. Furthermore, Indians played a key role in the command of the Afghan army, and a number of Indian merchants residing in Iran, who had a role in the economic crisis of that period, also joined the rebels.

کلیدواژه‌ها English

Iran
Safavid Dynasty
Indians
Fall of the Safavids
منابع و مآخذ
فارسی:
استرآبادی، میرزا ‌مهدی ‌خان، 1377، جهانگشای نادری، به‌تصحیح: سیّد عبدالله انوار، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
 اشترویس، یوهان، 1402، سفرنامة یوهان اشترویس (سفرنامه و ماجراهای بردۀ هلندی در دورۀ شاه سلیمان صفوی)، چاپ دوم، ترجمه: ساسان طهماسبی، تهران: امیرکبیر.
اندرسون، یورگن، 1404،  سفرنامة یورگن اندرسون، در سفرنامه‌های آلمانی‌ها در ایران دورۀ صفوی، ترجمه: ساسان طهماسبی، تهران: امیرکبیر.
بداؤنی، عبدالقادر، 1379، منتخب‌التواریخ، به‌تصحیح: مولوی احمدعلی صاحب، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
برازش، امیرحسین، 1392،  روابط سیاسی و دیپلماتیک ایران و جهان در عهد صفویه، تهران: امیرکبیر.
تاورنیه، ژان باتیست،1363،  سفرنامه تاورنیه، ترجمه: ابوتراب نوری، اصفهان: کتابفروشی تأیید اصفهان.
جنکینسون، آنتونی، 1403،  سفرنامة آنتونی جنکینسون، در سفرنامه‌های انگلیسی‌ها در ایران (دورة شاه‌ طهماسب و شاه‌ محمد خدابنده)، ترجمه: ساسان طهماسبی، تهران: امیرکبیر.
خاتون‌آبادی، سید عبدالحسین الحسینی، 1352، وقایع‌السنین و الاعوام، به‌تصحیح: محمدباقر بهبودی، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
ریاض‌الاسلام، 1373،  تاریخ روابط ایران و هند (در دورة صفویه و افشاریه)، ترجمه: محمدباقر آرام و عباسقلی غفاری‌فرد، تهران: امیرکبیر.
سانسون، مارتین،1346،  سفرنامه سانسون (وضع کشور شاهنشاهی ایران در زمان شاه سلیمان صفوی)، ترجمه: تقی تفضلی، تهران: ابن‌سینا.
شاردن، ژان، 1393،  سفرنامة شاردن، چاپ دوم، ترجمه: اقبال یغمایی، تهران: توس.
شاملو، ولی‌قلی ‌خان، 1400،  قصص‌الخاقانی، به‌تصحیح: سیّد سعید میر محمدصادق، تهران: سروش و نگارستان اندیشه.
فلور، ویلم، 1365،  برافتادن صفویان و برآمدن محمود افغان (روایت شاهدان هلندی)، ترجمه: ابوالقاسم سری، تهران: توس.
-------، 1367، اشرف افغان بر تختگاه اصفهان (به روایت شاهدان هلندی)، ترجمه: ابوالقاسم سری، تهران: توس.
-------، 1368، حکومت نادر شاه (به روایت منابع هلندی)، ترجمه: ابوالقاسم سری، تهران: توس.
قائدان، اصغر، «تأثیر بازرگانان هندی مقیم اصفهان بر تجارت دورة صفویه با تأکید بر بانیان»، فصلنامه تاریخ تمدن اسلامی، 1391، شماره دوم، صص. 84- 71.
قریب، قاسم، «عوامل مؤثر بر روابط صفویان با گورکانیان»، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، 1397، شماره 74، صص. 49- 21.
کروسینسکی، یوداس تادئوس، 1402،  سفرنامۀ کروسینسکی (سقوط صفویه و پادشاهی نادر شاه)، ترجمه: ساسان طهماسبی، چاپ دوم، تهران: امیرکبیر.
کلیم همدانی، ابوطالب، 1369، دیوان ابوطالب کلیم همدانی، به‌تصحیح: محمد قهرمان، مشهد: آستان قدس رضوی.
کمپفر، انگلبرت،1363،  سفرنامة کمپفر، ترجمه: کیکاوس جهانداری، تهران: خوارزمی.
کنبو، محمدصالح،1960، عمل صالح (شاه‌ جهان‌نامه)، جلد سوم، به‌تصحیح: غلام یزدانی و وحید قریشی، لاهور: مجلس ترقی ادب.
-------------، 1967، عمل صالح (شاه‌جهان‌نامه)، جلد دوم، چاپ دوم، به‌تصحیح: غلام یزدانی و وحید قریشی، لاهور: مجلس ترقی ادب.
گیلاننتز، پطرس دی. سرکیس،1371، ، سقوط اصفهان (گزارشهای گیلاننتز در بارة حملة افغانان و سقوط اصفهان)، چاپ دوم، ترجمه: محمد مهریار، اصفهان: گلها.
لاکهارت، لارنس،1383،  انقراض سلسلة صفویه، چاپ سوم، ترجمه: اسماعیل دولتشاهی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
محمد پادشاه،1336، فرهنگ آنندراج، به‌تصحیح: محمد دبیرسیاقی، تهران: کتابخانه خیام.
مرعشی صفوی، میرزا محمدخلیل،1362،  مجمع‌التواریخ، به‌تصحیح: عباس اقبال آشتیانی، تهران: کتابخانه سنائی و کتابخانه طهوری.
مستوفی، محمدمحسن، 1375، زبده‌التواریخ، به‌تصحیح: بهروز گودرزی، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
ممبره، میکله، 1398، سفرنامه ممبره (فرستاده ونیز به دربار شاه ‌طهماسب)، ترجمه: ساسان طهماسبی، قم: مجمع ذخائر اسلامی.
منجّم یزدی، ملا جلال‌الدین،1400،  تاریخ عباسی (روزنامه ملا جلال)، چاپ دوم، به‌تصحیح: مقصودعلی صادقی، تهران: نگارستان اندیشه.
نجیب، نورالدین محمدشریف کاشانی،1394،  تاریخ کشیک‌خانة همایون، به‌تصحیح: اصغر دادبه و مهدی صدری، تهران: میراث مکتوب.
نصرآبادی، محمدطاهر، 1378، تذکرة نصرآبادی (تذکرة‌الشعرا)، به‌تصحیح: محسن ناجی نصرآبادی، تهران: اساطیر.
نصیری، محمدابراهیم بن زین‌العابدین، 1373،  دستور شهریاران، به‌تصحیح: محمدنادر نصیری مقدم، تهران: بنیاد موقوفات ایرج افشار.
نوروزی، جمشید و رمضانی، شهرام، نقش بانیان و تجار هندی در اقتصاد ایران عصر صفوی، پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، 1394، شماره 16، صص. 182-155.
واله قزوینی اصفهانی، محمدیوسف، 1382،  خلد برین (ایران در زمان شاه صفی و شاه‌ عباس دوم)، به تصحیح: محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
وحید قزوینی، محمدطاهر، 1329، عباسنامه، به‌تصحیح: ابراهیم دهگان، اراک: کتابفروشی داودی اراک.
 
لاتین:

  • تاریخ دریافت 18 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 03 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 17 خرداد 1404