فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

قرارداد 1921 : عملگرایی بلشویک‌ها و قطع حمایت از حرکت‌های انقلابی در ایران

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری تاریخ دانشکده علوم انسانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ابهر، ابهر- ایران
2 استادیار گروه آموزشی تاریخ دانشکده علوم انسانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ابهر، ابهر- ایران
3 استادیار گروه آموزشی تاریخ دانشکده علوم انسانی دانشگاه فرهنگیان قزوین ، ابهر- ایران
چکیده
بلشویکها پس از انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ با شعار حمایت از جنبشهای ضداستعماری، سیاستی مبتنی بر اعطای امتیازات به ایران را در پیش گرفتند. اما با تثبیت قدرت در مسکو، رویکرد خود را به سمت مداخله نظامی مستقیم در شمال ایران تغییر دادند. این چرخش راهبردی که همزمان با تضعیف نهضت جنگل بود، ماهیت دوگانه سیاست خارجی بلشویکها را آشکار کرد و پیامدهای عمیقی بر تحولات سیاسی و اجتماعی ایران داشت. منطقه گیلان به دلیل موقعیت استراتژیک به کانون اصلی رقابت‌های روسیه و بریتانیا تبدیل شد و منابع اولیه نشان می‌دهند که بلشویک‌ها ابتدا از نهضت جنگل برای تضعیف حکومت مرکزی و نفوذ بریتانیا استفاده کردند، اما با امضای قرارداد مودت ۱۹۲۱م. حمایت خود را متوقف نمودند. هدف پژوهش فوق، واکاوی علل و پیامدهای تغییر سیاستهای مسکو در قبال ایران با تمرکز بر مداخله نظامی در گیلان و تعامل با نهضت جنگل است. پرسش اصلی این است که چرا و چگونه بلشویکها از سیاست‌های ایدئولوژیک اولیه فاصله گرفته و به مداخله مستقیم نظامی روی آوردند؟ روش تحقیق بر تحلیل تاریخی اسناد آرشیوی، منابع دست اول و پژوهشهای معتبر ثانویه استوار است و نشان می‌دهد که چگونه مسکو با استفاده ابزاری از حزب کمونیست ایران و جمهوری شوروی آذربایجان تلاش کرد تا هزینه‌های مداخله در ایران را کاهش بدهد و در عین حال با انعقاد قرارداد ۱۹۲۱م. دسترسی به منابع اقتصادی ایران را تضمین نماید.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Bolshevik Pragmatism and the Cessation of Support for Revolutionary Movements in Iran: The 1921 Treaty

نویسندگان English

kambiz kalantari 1
javad sakha 2
masood mohammadi 3
1 PhD student, Department of Humanities, History, Islamic Azad University, Abhar Branch, Abhar, Iran
2 Assistant Professor, Department of Humanities, History, Islamic Azad University, Abhar Branch, Abhar, Iran
3 Assistant Professor, Department of History Education, Farhangian University, P.O. Box 889 – 14665, Tehran, Iran
چکیده English

Following the October 1917 Revolution, the Bolsheviks, under the banner of supporting anti-colonial movements, initially adopted a policy of granting concessions to Iran. However, as they consolidated power in Moscow, their approach shifted towards direct military intervention in northern Iran. This strategic turn, which coincided with the weakening of the Jangal Movement, revealed the dual nature of Bolshevik foreign policy and had profound consequences for political and social developments in Iran. Due to its strategic location, the Gilan region became a central arena for Russo-British rivalry. Primary sources indicate that the Bolsheviks initially used the Jangal Movement to weaken the central government and British influence, but they ceased their support upon signing the Russo-Persian Treaty of Friendship in 1921. The objective of this research is to analyze the causes and consequences of Moscow's policy shift towards Iran, focusing on the military intervention in Gilan and the engagement with the Jangal Movement. The main question is why and how the Bolsheviks distanced themselves from their initial ideological policies and resorted to direct military intervention. The research methodology is based on the historical analysis of archival documents, primary sources, and credible secondary research. This research demonstrates how Moscow, by instrumentally using the Communist Party of Iran and the Azerbaijan Soviet Socialist Republic, sought to reduce the costs of intervention in Iran while simultaneously securing access to Iran's economic resources through the 1921 treaty.

کلیدواژه‌ها English

Iran, Bolsheviks, The 1921 Treaty, Revolutionary "> Movement
منابع و مآخذ
فارسی:
آبراهامیان، یرواند، ۱۳۷۸، ایران بین دو انقلاب، ترجمه: احمد گل­محمدی و محمد­ابراهیم فتاحی، تهران: نی.
 آذری، علی، 1344،  قیام کلنل محمدتقی­ خان پسیان در خراسان، تهران: صفی علیشاه.
ازغندی، علیرضا ، 1399، روابط خارجی ایران (دولت دست­نشانده1320-1357)، تهران: قومس.
افشار، ایرج، 1380، برگ­های جنگل نامه­های رشت و اسناد نهضت جنگل، تهران: فرزان.
امانت، عباس، 1397، تاریخ ایران مدرن، تهران: کتاب پارسه.
ایوانف، م. س. 1356، تاریخ نوین ایران، ترجمه: هوشنگ تیزابی و حسن قائم‌پناه، [بی‌جا]، [بی‌نا].
بهار، محمدتقی، 1371، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج 2، تهران: امیرکبیر.
بیات، کاوه، 1370، شوروی و جنبش جنگل، تهران: شیرازه.
-------- ، 1376، کودتای لاهوتی تبریز بهمن ۱۳۰۰، تهران: شیرازه.
پتروف، الکسی، 1377، جنگ سرد در دریای خزر، مشهد: توس.
پرستیس، مویسی، 1379، بلشویک­ها و نهضت جنگل، ترجمه: حمید احمدی، تهران: شیرازه.
پیرن، ژاک، 2537، جریان­های بزرگ تاریخ معاصر، ج ۲، ترجمه: رضا مشایخی، تهران: امیرکبیر.
دولت‌آبادی، یحیی،1362، حیات یحیی، ج 2، تهران: فردوسی.
ذبیح، سپهر، 1364، تاریخ جنبش کمونیستی در ایران، ترجمه: محمد رفیعی ­مهرآبادی، تهران: عطائی.
رادمنش، رضا و دیگران، 1354، انقلاب اکتبر و ایران، [بی‌جا]، [بی‌نا].
رحمانیان، داریوش، 1379، چالش جمهوری و سلطنت در ایران زوال قاجار و روی کار آمدن رضا شاه، تهران: مرکز.
رواسانی، شاپور، 1393، نهضت میرزا کوچک ­خان جنگلی و اولین جمهوری شورائی در ایران، تهران: چاپخش.
زیبایی، علی، 1343، کمونیسم در ایران یا تاریخ مختصر فعالیت کمونیست­ها در ایران، تهران: [بی‌نا].
سروش، عبدالکریم، ۱۳۹۵، تاریخ روسیه: از انقلاب اکتبر تا فروپاشی شوروی، تهران: طرح نو.
شمیم، علی‌اصغر، 1370، ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران: علمی.
صباحی، هوشنگ، ۱۳۷۷، سیاست بریتانیا در ایران (۱۹۱۸-۱۹۲۵)، ترجمه: حسن افشار، تهران: ماهی.
صفوی، رحیم‌زاده، 1362، اسرار سقوط احمد شاه، به‌کوشش: بهمن دهگان، تهران: فردوسی.
طاهراحمدی، محمود ،1384، روابط ایران و شوروی در دوره رضا شاه، تهران: وزارت امور خارجه.
غنی، سیروس، 1377، ایران برآمدن رضا خان برافتادن قاجار و نقش انگلیسی­ها، ترجمه: حسین کامشاد، تهران: نیلوفر.
 فخرایی، ابراهیم، ۱۳۶۳، سردار جنگل: میرزا کوچک­ خان و نهضت جنگل، تهران: جاویدان.
فوران، جان، 1378، مقاومت شکننده: تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا انقلاب اسلامی، ترجمه: احمد تدین، تهران: رسا.
کاتوزیان، محمدعلی، 1382، تاریخ و سیاست ایران: دیالکتیک دولت و جامعه، تهران: مرکز.
کار، ای. اچ.، 1371، تاریخ روسیه شوروی انقلاب بلشویکی۱۹۲۳-۱۹۱۷، ترجمه: نجف­ دریابندری، تهران: زنده‌رود.
کسروی، احمد، 1371، تاریخ هیجده ساله آذربایجان، تهران: امیرکبیر.
کنان، ژرژ، 1343، روسیه و غرب در زمان لنین و استالین، ترجمه: ابوالقاسم طاهری، تهران: ایرانمهر.
کولایی، الهه،1372، اتحاد شوروی از تکوین تا فروپاشی، تهران: وزارت امور خارجه.
لنزوسکی، جورج، 1353، رقابت روسیه و غرب در ایران، ترجمه: اسماعیل رائین، تهران: جاویدان.
مکی، حسین، 1358، تاریخ بیست ساله ایران، تهران: امیرکبیر.
میرزا صالح، غلامحسین، 1370، قیام کلنل محمد­تقی­ خان پسیان بنا بر گزارش­های کنسولگری انگلیس در مشهد، [بی‌جا]: نشر روایت.
نوو، الک، 1361، تاریخ اقتصادی شوروی، ترجمه: پیروز، الف.، تهران: تندر.
هوشنگ‌مهدوی، عبدالرضا ، 1355، تاریخ روابط خارجی ایران، تهران: امیرکبیر.
یقیکیان، گریگور، 1363، شوروی و جنبش جنگل، به‌کوشش: برزویه دهگان، تهران: نوین.
 
لاتین:
Odien, William E., 1957, Soviet Policy in Iran, 1917–1921. New York: Columbia University Press.
 
 

  • تاریخ دریافت 15 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 01 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 17 خرداد 1404