فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

بررسی نقش و اهداف طراحان خارجی و عوامل اجرایی داخلی در کودتای 28 مرداد 1332

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسنده
استادیار تاریخ انقلاب اسلامی، گروه معارف اسلامی دانشکده اللهیات و معارف اسلامی دانشگاه ایلام، ایلام- ایران
چکیده
کودتای 28 مرداد 1332 سرمنشاء بسیاری از حوادث تاریخی در ایران شمرده می­شود، زیرا دوره جدیدی از استبداد را در کشور رقم زد و راه سیطره بیگانگان را بر سرنوشت سیاسی ایران هموار نمود. با توجه به این امر، پژوهش حاضر با دیدگاهی تاریخی در صدد است تا از یک­سو نقش و اهداف طراحان و عوامل خارجی و ازسوی دیگر عوامل اجرایی داخلی را با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی و بهره­گیری از منابع کتابخانه­ای، مطبوعاتی و اسنادی مورد واکاوی قرار دهد. یافته­های پژوهش با طرح این سؤال که هدف از طرح نقشه کودتا توسط عاملین آن چه بود و آنان چگونه نقشه خود را در ایران به اجراء درآوردند؟ بر این مبنا استوار است که هدف انگلستان دستیابی مجدد به منافع نفتی، ملی­زدایی از صنعت نفت و بازگردانیدن قدرت و سلطه از دست­رفته بود و هدف ایالات متحده آمریکا جلوگیری از گسترش خطرکمونیست و به دست­ آوردن سهمی از نفت ایران بود. آنها با بهره­گیری از شرایط بحرانی سیاسی- اقتصادی جامعه ایران و کمک شبکه‌های جاسوسی خود، اقدام به عملیات مخفیانه و جلب توده­های ناراضی برای اجرای طرح کودتا کردند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

An Examination of the Role and Objectives of Foreign Planners and Domestic Agents in the 1953 Coup d'état

نویسنده English

farideh bavaryan
Assistant Professor of History of the Islamic Revolution, Department of Islamic Studies, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Ilam
چکیده English

The coup d'état of 28 Mordad 1332 (August 19, 1953), which marked the beginning of a new era of despotism and foreign dominance over Iran, is considered one of the most bitter events in the country's contemporary history. This research, employing a historical approach and a descriptive-analytical method, analyzes the role and objectives of the foreign planners and domestic agents of this coup based on library, press, and documentary sources. The main objective is to answer the question: what were the goals of the coup planners, and how did they execute their plan in Iran? The findings indicate that Britain's primary objective was the de-nationalization of the oil industry and the restoration of its lost dominance. In contrast, the United States intervened with the aim of preventing the spread of communism and securing a share of Iran's oil. By exploiting Iran's critical political and economic conditions and with the help of their intelligence networks, these two powers succeeded in implementing the coup plot through covert operations and the incitement of disgruntled masses.

کلیدواژه‌ها English

Iran, America, Britain, 1953 Coup d'é
؛ ؛ ؛ ؛ ؛ ؛ tat, Foreign Planners, Domestic Agents
منابع و مآخذ
اسناد:
آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران(ساکما)؛
سند ش.2761/293، ش. بازیابی11350/1/12، محل آرشیو 428 ع 1ب­ آ1.
سند ش. 55835/230.
سند ش. 7896/230، ش. بازیابی 7896/1/7.
سند ش.31560/230، ش. بازیابی31560/1/7، ش. کتابخانه ملی4538094.   
سند ش954/290، ش­بازیابی954/1/12، محل آرشیو 345 و 2 الف ب­ آ.
سند ش.8460/290، ش­بازیابی8460/1/12، محل آرشیو 1آب4 ه 724.
سند ش20622/130، ش. ­بازیابی 20622/1/7، ش. کتابخانه ملی4450947.
سند ش. 32426/240، ش. ­بازیابی 32426/1/13.
 
کتاب­ها و مقالات: 
آبراهامیان، یرواند، 1386، ایران بین دو انقلاب، چاپ سوم، ترجمه: احمد گل­محمدی و همکاران، تهران: نشر مرکز.
-------------، 1367، کودتای 28 مرداد 1332، ترجمه: غلامرضا نجاتی، تهران: شرکت سهامی انتشار.
--------------، کودتای 28 مرداد 1332 در ایران (1)، ترجمه: لطف­الله میثمی، مجله چشم‌انداز ایران، 1382، ش. 24، صص. 27-20.
-------------، کودتای 28 مرداد 1332 در ایران (2)، ترجمه: لطف­الله میثمی، مجله چشم‌انداز ایران، 1383، ش. 25، صص. 103-93.
ازغندی، علیرضا، 1376، روابط خارجی ایران 57-1320، تهران: قومس.
اقبال، اسماعیل[a1] ، 1386، نقش انگلیس در کودتای 28 مرداد 1332، چاپ سوم، 1386، تهران: اطلاعات.
بهزادی، ‌علی، 1375، شبه خاطرات، چاپ دوم، جلد اول، تهران: زرین.
بیل، جیمز و ویلیام راجر لویس، 1372، مصدق، نفت، ناسیونالیسم ایرانی، ترجمه: عبدالرضا هوشنگ‌مهدوی، تهران: نشر گفتار.
جعفری نوقاب، رضا و سید علی خیرخواه علوی، کودتای 28 مرداد، نشریه صباح، 1382، ش. 9 و10، صص. 108-99.
چگینی، محمد،کودتای 28 مرداد، مجله یاد ایام، 1389، ش. 59، صص. 11-1.
رادمرد، محمد و سید نصرالله حجازی، بررسی کودتای 28 مرداد بر اساس نظریه والرشتاین، جامعه‌شناسی تاریخی، 1395، سال هشتم، ش. 2، صص. 59-39.
راعی‌ گلوجه، سجاد، انگلیس و تحریک سران عشایر بر ضد دولت مرکزی از ملی شدن صنعت نفت تا کودتای 28 مرداد ۱۳۳۲، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، 1388، دوره دهم، ش. 39 و 38، صص. 175-146.
رفیعی، حسین، طراحی کودتای 28 مرداد، نشریه زمانه، 1386، ش.56، صص. 80-77.
روبین، باری، 1363، جنگ قدرت­ها در ایران، ترجمه: محمود مشرقی، تهران: آشتیانی.
روزولت، کروملیت، 1359، کودتا در کودتا، ترجمه: علی اسلامی، ]بی­جا[: جاما.
زرگر، علی­اصغر، 1386، کودتای 28 مرداد و علل وقوع آن، تحولات سیاسی - اجتماعی ایران 57-1320، چاپ دوم، به‌ اهتمام: مجتبی مقصودی، تهران: روزنه.
صادقی، یونس، 28 اسفند 1402، شرکت نفت انگلیس و ایران یا شرکت نفت ایران و انگلیس؟، http://www.petromuseum.ir/content/1
عاصیان، علی‌اکبر، 1400، نقش سرویس‌های اطلاعاتی انگلیس و آمریکا در کودتای 28 مرداد 1332، تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
عظیمی، فخرالدین، 1372، بحران دموکراسی در ایران، ترجمه: عبدالرضا هوشنگ‌­مهدوی، تهران: البرز.
کلهر، محمد و علیرضا دارابی، نقش خاندان رشیدیان در فرایند سیاست و قدرت (1320-1332)، نشریه تاریخنامه خوارزمی، 1395، ش. 13، صص. 188-169.
کیانوری، نورالدین، 1371، خاطرات نورالدین کیانوری، تهران: اطلاعات.
کینز، استیون، آمریکا، انگلیس و کودتای 28 مرداد، مجله بازتاب اندیشه، 1384، ش. 65، 64-52.
گازیورسکی، مارک، 1371، سیاست ­خارجی آمریکا و شاه، ترجمه: علی کاظمی، تهران: نشر مرکز.
مجله اندیشه انقلاب اسلامی، گزارش: نقش سازمان­های جاسوسی دنیا در کودتای 28 مرداد، 1382، ش. 6، صص. 300-285.
لپینگ، بریان، 1365، سقوط امپراطوری انگلیس و دولت دکتر مصدق، ترجمه: محمود عنایت، تهران: کتابسرا.
محسن­لو، محسن، کودتای 28 مرداد و مسئله نفت، نشریه گزارش، 1393، ش.261، صص. 53-51.
مرجایی، فرید، نفت اصلی­ترین عامل کودتای 28 مرداد؛ گفتگو با یرواند آبراهامیان، مجله چشم‌انداز ایران، 1384، ش24، صص. 85-75.
موحد، محمدعلی، 1378، خواب آشفته نفت، جلد دوم، تهران: کارنامه.
مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی معاصر، 5 آذر 1400، مظفر بقایی، نفت و سیاست از کابینه ساعد تا ترور رزم آرا، https://psri.ir/print.php?id=rix6no2i
مؤمن صفایی، علیرضا، نقش عوامل داخلی در کودتای 28 مرداد 1332، نشریه پژوهش ملل، 1399، ش. 51، صص. 127-125.
نجاتی، غلامرضا، 1368، جنبش ملی­شدن صنعت نفت ایران و کودتای 28 مرداد، تهران: شرکت سهامی انتشار.
نجفی، موسی و موسی حقانی، 1392، تاریخ تحولات سیاسی ایران، تهران: نشر شهر.
نورمحمدی، شهرام و معصومه حسن­پور، تحلیلی بر زمینه­ها و نیروهای درگیر در کودتای 28 مرداد 1332، نشریه پژوهش‌های علوم انسانی، 1393، سال چهارم، ش. 19، صص. 174-149.
وودهاوس، سی. ام.، 1364، اسرار کودتای 28 مرداد، ترجمه: نظام­الدین دربندی، تهران: راهنما.
ویلبر، دونالد نیوتن،1380، عملیات آژاکس، ترجمه: ابوالقاسم راه­‌چمنی، تهران: ابرار معاصر.
 
 
نشریات:
 اطلاعات، مرداد 1332، شماره‌های 8126 و 8169.
 آتش، مرداد 1332، شماره 1297 و 1308؛ تیر 1332، شماره 1291.
 آرام، مرداد 1332، شماره‌های 33 و40.
آرزوی شمال، بهمن 1331، شماره 35؛ فروردین 1332، شماره 2.
باختر امروز، مرداد 1332، شماره 1164.
شاهد، مرداد 1332، شماره 1010.
شورش، اردیبهشت 1332، شماره 73؛ تیر 1332، شماره 81؛ مرداد 1332، شماره 85 و 87.
 نیروی سوم، بهمن 1331، شماره 104.
 

  • تاریخ دریافت 21 اسفند 1404
  • تاریخ بازنگری 22 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش 17 خرداد 1404