فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

تأثیر روابط و عملکرد گورکانیان هند در تضعیف و سقوط دولت صفویه

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت‌علمی گروه تاریخ دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان- ایران
10.22034/hfr.2026.580368.1589
چکیده
سقوط دولت صفویه در سال 1135ق./ 1722م. یکی از دغدغه‌های دیرپای محققان تاریخ‌ ایران بوده است. آشکار است که روابط و عملکرد گورکانیان هند، هر چند در انحطاط نهایی این سلسله نقشی تعیین‌کننده نداشت، اما از رهگذر چهار سازوکارِ رقابت استراتژیک بر سر قندهار، فشار بر مسیرهای تجاری، برهم‌ریزی معادلات قدرت منطقه‌ای و تشدید بحران‌های داخلی صفویه فرایند تضعیف آن را تشدید کرد. هم‌زمان، با رونق‌گیری مسیرهای تجاری جایگزین خشکی در قلمرو گورکانی و هدایت مسیر تاریخی جاده ابریشم به سوی بنادر جنوبی، درآمدهای دولت صفوی با کاهش چشمگیری روبرو شد. حضور گسترده بازرگانان هندی (بانیان) در ایران و فعالیت‌های رباخواری و خروج نقدینه و سکه از کشور، بحران مالی صفویان را تشدید کرد. با تضعیف متقابل دو قدرت (گورکانیان هند و صفویه) در نیمه دوم سده دهم هجری قمری/ هفدهم میلادی، خلاء قدرت در شرق فلات ایران شکل گرفت که زمینه را برای تهاجم هوتکیان و سرانجام سقوط اصفهان فراهم آورد. این تحقیق بر پایه روش تحقیق کتابخانه‌ای و این پرسش که روابط و عملکرد دولت گورکانی هند چگونه بر تضعیف تدریجی و سقوط دولت صفویه تأثیر گذاشت؟ تدوین یافته و با رویکردی توصیفی- تحلیلی نشان می‌دهد رابطه ایران و هندِ عصر صفوی و گورکانی پیوندی دیالکتیک از رقابت و وابستگی بوده و در نهایت با سرعت‌بخشی به انحطاط هر دو، راه را برای قدرت‌یابی افشاریان و تسلط استعمار بریتانیا بر هندوستان گشوده است
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Impact of Mughal India's Relations and Conduct on the Weakening and Fall of the Safavid State

نویسنده English

kurosh salehi
aculty Member, Department of History, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran
چکیده English

The fall of the Safavid state in 1135 AH / 1722 CE has long been a matter of enduring concern among scholars of Iranian history. It is evident that, although the relations and conduct of the Mughal Empire of India did not play a determinative role in the final decline of this dynasty, they nevertheless intensified the process of its weakening through four mechanisms: strategic rivalry over Kandahar, pressure on trade routes, the disruption of regional power equations, and the aggravation of internal Safavid crises. Simultaneously, with the flourishing of overland alternative trade routes across the Mughal realm and the redirection of the historic Silk Road toward southern ports, the revenues of the Safavid state experienced a marked decline. The extensive presence of Indian merchants (Banyans) in Iran, together with their usurious activities and the outflow of cash and coin from the country, further aggravated the Safavid financial crisis. With the mutual weakening of the two powers (the Mughal Empire and the Safavids) in the second half of the tenth century AH / seventeenth century CE, a power vacuum emerged in the east of the Iranian Plateau, which paved the way for the Hotaki invasion and ultimately the fall of Isfahan. The present study, grounded in library-based research and guided by the question of how the relations and conduct of the Mughal state of India affected the gradual weakening and fall of the Safavid state, is composed with a descriptive-analytical approach. It demonstrates that the relationship between Iran and Mughal India during the Safavid era constituted a dialectic of rivalry and interdependence, which—ultimately, by accelerating the decline of both powers—opened the way for the rise of the Afsharids and the consolidation of British colonial dominion over the Indian subcontinent

کلیدواژه‌ها English

Iran, Safavids, Mughal India&‌‌rsquo
s, Relations, State, Fall
فارسی:
استرآبادی، میرزا مهدی خان (۱۳۷۱)، جهان‌گشای نادری، به‌کوشش: سید عبدالله انوار. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. 
اسکندر بیگ منشی (۱۳50)، تاریخ عالم‌آرای عباسی، به‌تصحیح: محمداسماعیل رضوانی. تهران: دنیای کتاب.
اولئاریوس، آدام (۱۳۶۳)، سفرنامه اولئاریوس، ترجمه: حسین کردبچه. تهران: نشر نقره.
بابایی، سوسن، «شاه عباس دوم، فتح قندهار، چهل‌ستون و دیوارنگاره‌های آن»، ترجمه: یعقوب آژند. گلستان هنر، 1385، ش۵، صص. 117-102. 
باربارو، جوزافا، آمبروزیو کنتارینی، کاترینو زنو، آنجللو، یک بازرگان ونیزی و وینچنتو دالساندری (۱۳۸۱). سفرنامه‌های ونیزیان در ایران، ترجمه: منوچهر امیری، تهران: انتشارات خوارزمی.
باستانی‌پاریزی، محمدابراهیم (۱۳۵۷)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: نشر علم.
بداونی، عبدالقادر (۱۳۸۰)، منتخب‌التواریخ، ترجمه: محمدتقی دانش‌پژوه، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
بداؤنی، عبدالقادر بن ملوکشاه (1380)، منتخب‌التواریخ. تحقیق: احمد علی صاحب، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
پیگولوسکایا، نیناویکتوروونا و دیگران (1363)، تاریخ ایران (از دوران باستان تا پایان سده هجدهم میلادی) ترجمه: کریم کشاورز، تهران: پیام.
تاورنیه، ژان باتیست (۱۳۶۳)، سفرنامه تاورنیه، ترجمه: حمید ارباب‌شیرانی. تهران: نشر نیلوفر.
ثواقب، جهانبخش، فریده مروتی و پروین رستمی، "روابط سیاسی صفویه و گورکانیان هند در عصر شاه صفی"، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، 1402، دوره 25، شماره 97، صص. 62-27. 
جها‌نگشا‌ی خا‌قا‌ن، ]بی‌نا[ (1364)، جلد ۱. مقدمه و پیوست‌ها: الله­دتا مضطر، اسلام‌آباد: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
حزین، محمدعلی بن ابی‌طالب ( ۱۳۳۲)، تاریخ حزین: شامل اواخر صفویه،‌ فتنه افغان،‌ سلطنت نادر شاه و احوال جمعی از بزرگان، جلد 1، اصفهان: کتابفروشی تأیید.
خواندمیر، غیاث‌الدین (۱۳۵۳)، تاریخ حبیب‌السیر. تهران: کتابخانه خیام.
دیل، استیون (۱۳۹۵)، امپراتوری‌های مسلمان: عثمانیان، صفویان و گورکانیان، ترجمه: حسن افشار، تهران: نشر مرکز.
رضویان، رضیه، نقش قندهار در روابط ایران و هند (صفویان و گورکانیان)، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، 1383، شماره 18، صص. 24-5.
ﺭﻭﻣﻠﻮ، ﺣﺴﻦ بیگ (1375)، ﺍﺣﺴﻦ‌ﺍﻟﺘﻮﺍﺭﻳﺦ، به‌ﺗﺼﺤﻴﺢ: ﻋﺒﺪﺍﻟﺤﺴﻴﻦ ﻧﻮﺍﻳﻲ، ﺗﻬﺮﺍﻥ: ﺑﺎﺑـک.
رویمر، هانس روبرت (۱۳۸۰)، دوره صفویان، مجموعه تاریخ ایران صفوی دانشگاه کمبریج، ترجمه یعقوب آژند. تهران: جامى.
ریاض‌الاسلام (۱۳۷3)، روابط ایران و هند در عصر گورکانیان، ترجمه: محمدباقر آرام و عباسعلی غفاری‌فرد. تهران: امیرکبیر.
سانسون (۱۳۴۶)، سفرنامه سانسون، ترجمه: تقی تفضلی. تهران: نشر ابن‌سینا.
سرخیل، فاطمه، "روابط صفویان و گورکانیان هند"، مجله تاریخ اسلام، 1386، ش. ۳۰ (پیاپی۳۰)، صص. 162-133.   
سیوری، راجر (۱۳۷۶)، ایران عصر صفوی، ترجمه: کامبیز عزیزی. تهران: نشر مرکز.
شاردن، ژان (۱۳۵۰)، سیاحتنامه شاردن، ترجمه: محمد عباسی. تهران: امیرکبیر (شرکت کتابهای جیبی فرانکلین).
شاملو، ولی­قلی­ خان (1387)، کتاب قصص‌الخاقانی تاریخ صفویه از آغاز تا پایان عصر شاه عباس دوم، به‌تصحیح و مقدمه: سعید میرمحمدصادق، تهران: نگارستان اندیشه.
طهرانی (وارد)، محمدشفیع (1383)، مرآت واردات یا ت‍اری‍خ‌ س‍ق‍وط ص‍ف‍وی‍ان‌، پ‍ی‍ام‍ده‍ای‌ آن‌ و ف‍رم‍ان‍روای‍ی‌ م‍ل‍ک‌‌م‍ح‍م‍ود س‍ی‍س‍ت‍ان‍ی‌، جلد1، به‌کوشش: منصور صفت‌گل، تهران: مرکز نشر میراث مکتوب.
علامی، ابوالفضل بن مبارک (١٣85ﺵ[P1] )، ﺍﻛﺒﺮﻧﺎﻣﻪ ﺗﺎﺭﻳﺦ گوﺭﻛﺎﻧﻴﺎﻥ ﻫﻨﺪ، ﺗﺤﻘﻴﻖ: ﻏﻼمرﺿﺎ ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﻰ ﻣﺠـﺪ، ﺗﻬـﺮﺍﻥ، بنگاﻩ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻭ ﻧﺸر کتاب.
علیزاده‌مقدم، بدرالسادات، "تأثیر مسایل قندهار بر چالش‌‌های سیاسی میان صفویان و بابریان (۹۳۲-۱۱۰۸ ه. ق.)"، مجله تاریخ اسلام و ایران، 1390، دوره ۲۱، شماره ۱۱، صص. 98-81. 
فلسفی، نصرالله (۱۳۴۱)، زندگانی شاه عباس اول. تهران: دانشگاه تهران.
فوران، جان (۱۳78)، مقاومت شکننده[P2] [D3] ؛ تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سالهای پس از انقلاب اسلامی، ترجمه: احمد تدین. تهران: نشر رسا.
قزوینی، محمدحسین بن طاهر (1329)، عباسنامه، به‌تصحیح و تحشیه: ابراهیم دهگان، اراک: داودی.
قزوینی، ابوالحسن بن ابراهیم (1367)، فوایدالصفویه: تاریخ سلاطین و امرای صفوی پس از سقوط دولت صفویه، به‌کوشش: مریم میراحمدی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
کمپفر، انگلبرت (۱۳۶۳)، سفرنامه کمپفر، ترجمه: کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی.
لاکهارت، لارنس (۱۳۶۸)، انقراض صفویان و ایام استیلای افاغنه در ایران، ترجمه: مصطفی قلی‌زاده. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
متی، رودی (۱۳۹۸)، ایران در بحران: انحطاط صفوی و سقوط اصفهان، ترجمه: خسرو خواجه‌نوری. تهران: امیرکبیر (شرکت کتابهای جیبی فرانکلین).
--------، "تجار در عصر صفوی 1 (شرکا و دیدگاه‌ها)"، ترجمه: حسن زندیه، مجله تاریخ پژوهان، ۱۳۸۴، سال اول، شماره 1، صص. 125-100.
مجتبایی، فتح‌اله و بدرالسادات علیزاده مقدم، "سیاست دینی حکومت‌های اسلامی در شبه قاره هند (از آغاز تا تأسیس حکومت بابریان)"، فصلنامه علمی و پژوهشی علوم انسانی، 1387، ش. ۷۱، صص. 65-51. 
محدث دهلوی، عبدالحق، 1383، اخبار الاخیار فی اسرار الابرار، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
مرعشی صفوی میرزا محمدخلیل (1362)، مجمع‌التواریخ در تاریخ انقراض صفویه و وقایع بعد تا سال 1207 هجری قمری، به‌تصحیح و اهتمام: عباس اقبال آشتیانی، تهران: کتابخانه سنایی و کتابخانه طهوری.
میرزا رفیعا، محمدرفیع بن حسن (1385)، دستورالملوک، به‌تصحیح: محمداسماعیل مارچینکوفسکی،     ترجمه: علی کردآبادی، تهران: وزارت امور خارجه .
میرزا سمیعا، محمدسمیع (1368)، تذکره‌الملوک و سازمان اداری حکومت صفوی، یا تعلیقات مینورسکی بر تذکره‌الملوک، به‌کوشش: محمد دبیرسیاقی، ترجمه: مسعود رجب‌نیا، تهران: امیرکبیر (شرکت کتابهای جیبی فرانکلین).
 
لاتین
Asher, Catherine B.; Talbot, Cynthia (2006). India before Europe. Cambridge University Press.
Berndl, Klaus (2005). National Geographic Visual History of the World. National Geographic Society.
Chandra, Satish (2005). Medieval India: From Sultanat to the Mughals Part  II. Har-Anand Publications.
Gilbert, Marc Jason (2017), South Asia in World History, Oxford University Press.
 Jorfi, Abdul Amir. (1994) Iran and India: Age old Friendship, INSA Publication, New Delhi, India.[D4] 
Majumdar, R.C. (1974). The Mughul Empire. Bharatiya Vidya Bhavan.
Matthee, Rudi (2012). Persia in Crisis: Safavid Decline and the Fall of Isfahan. London: I.B.Tauris.
Stein, Burton (2010), A History of India, John Wiley & Sons.
Streusand, Douglas E. (2011). Islamic Gunpowder Empires: Ottomans, Safavids, and Mughals. Philadelphia: Westview Press.

  • تاریخ دریافت 01 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 25 خرداد 1405