فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

بررسی تجربه قرنطینه و پیامدهای آن از منظر زائران ایرانی عتبات در دوره قاجار

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
2 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد تاریخ اسلام، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
10.22034/hfr.2026.580402.1590
چکیده
سفر زیارتی ایرانیان به عتبات عالیات در عراق که تحت حاکمیت عثمانی قرار داشت، همواره با چالش‌هایی همراه بوده است. در دوره قاجار با وجود بهبود نسبی روابط سیاسی میان دو دولت، رفت‌وآمد زائران به عتبات ادامه یافت. اما شیوع بیماری‌های واگیردار، لزوم برقراری قرنطینه‌های مرزی را از سوی عثمانی ایجاب می‌کرد که در برخی موارد موجبات تشفی خاطر زائران ایرانی می­شد. پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی و بهره­گیری از اسناد و منابع کتابخانه­ای و اسناد وزارت امور خارجه به بررسی تجربه قرنطینه و پیامدهای آن از منظر زائران ایرانی عتبات در دوره قاجار می­پردازد. یافته‌های پژوهش که بر پایه تحلیل روایت‌های برجای‌مانده از تجربه این زائران شکل گرفته، نشان می‌دهد که قرنطینه برخلاف هدف اولیه خود که حفظ بهداشت و سلامت عمومی بود، در عمل به صحنه‌ای برای اعمال سلیقه‌ها و سوءاستفاده‌های متعدد تبدیل شد. فقدان قوانین مدون و کارآمد و نیز رفتار خودسرانه مأموران قرنطینه (قرنطینه‌چی‌ها) در دو سوی مرز، تجربه‌ای توأم با آزردگی، تحقیر و دشواری برای زائران رقم زد. این پیامدها نه‌تنها جنبه‌ مالی و اقتصادی داشت، بلکه ابعاد سیاسی و نظامی نیز یافت و بر نحوه تعامل و نگاه زائران ایرانی به حاکمیت‌های وقت تأثیرگذار بود
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Examining the Experience of Quarantine and Its Consequences from the Perspective of Iranian Pilgrims to the Holy Shrines during the Qajar Era

نویسندگان English

shahla bakhtiari 1
mozhgan salaei 2
1 Associated Professor, Department of History, Faculty of Literature, Alzahra University, Tehran, Iran
2 M.A. Graduate in History of Islam, Faculty of Literature, Al-Zahra University, Tehran, Iran
چکیده English

The pilgrimage journey of Iranians to the holy shrines (atabat al-aliyat) in Iraq which was under Ottoman rule was always accompanied by challenges. During the Qajar period, despite a relative improvement in political relations between the two states, the movement of pilgrims to the shrines continued. However, the outbreak of contagious diseases necessitated the imposition of border quarantines by the Ottoman authorities, which in certain cases caused considerable distress to Iranian pilgrims. The present study, employing a descriptive-analytical method and drawing upon archival documents, library-based sources, and the records of the Ministry of Foreign Affairs, examines the experience of quarantine and its consequences from the perspective of Iranian pilgrims to the holy shrines during the Qajar era. The findings of the research, grounded in the analysis of the surviving narratives of these pilgrims' experiences, demonstrate that quarantine contrary to its original purpose of safeguarding public health was in practice transformed into an arena for the exercise of arbitrary discretion and various forms of exploitation. The absence of codified and effective regulations, together with the high-handed conduct of quarantine officers (quarantinechis) on both sides of the border, generated an experience marked by distress, humiliation, and hardship for the pilgrims. These consequences were not merely financial and economic in nature; they also acquired political and military dimensions and exerted a lasting influence on the manner of interaction and the perceptions that Iranian pilgrims held toward the ruling authorities of the time

کلیدواژه‌ها English

Iran
Qajar
Ottoman
Holy Shrines
Iranian Pilgrims
Quarantine

اسناد:

آرشیو اسناد وزارت امور خارجه ایران: سند 16-پرونده 5- کارتن20- سال 1318ق.
----------------------------    سند 109- کارتن 14- سال 1316ق.
----------------------------    پرونده 8- کارتن1- سال 1318ق.
----------------------------    سند 43- پرونده 6- کارتن 6- سال 1322ق .
کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی (کمام): شناسه سند: 160، 61،29، 4، 2- سال 1329ق.
 
فارسی:
آدمیت، فریدون (1362)، امیرکبیر و ایران، چاپ هفتم، تهران: خوارزمی.
ادیب­الملک، عبدالعلی­ بن­ علی (1364)، سفرنامه ادیب‌الملک به عتبات (دلیل‌الزایرین) 1273ق.، به‌تصحیح: مسعود گلزاری، تهران: انتشارات دادجو.
الگود، سیریل (1352)، تاریخ پزشکی ایران، ترجمه: محسن جاویدان، تهران: اقبال.
بختیاری، شهلا و مژگان صلائی، «مشکلات سفرهای زیارتی زنان مطالعه موردی: زیارت کربلا در دورۀ دوم قاجار»، فصلنامه مطالعات تاریخ اسلام، بهار1400، سال 13، شماره 48، صص. 37-11.
پولاک، یاکوب ادوارد (1361)،  ایران و ایرانیان، جلد 1، ترجمه: کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی.
توکلی، آفرین و لیلا مرادی والینی، «قرنطینه‌ى جنوب و تأثیر آن بر رقابت‌هاى جهانى در جنگ جهانى اول»، مجموعه مقالات همایش بین‌المللی فارس در جنگ جهانی اول، 1389، صص. 236-225.
جعفریان، رسول (به‌کوشش) ]بی­نا[ (1389)، سفرنامه­های حج قاجاری سفرنامه عتبات و حج 1317ق.، جلد 6، تهران: علم.
چریکف، (1379)، سیاحتنامه مسیو چریکف، چاپ دوم، ترجمه: آبکار مسیحی، به‌کوشش: علی‌اصغر عمران، تهران: امیرکبیر.
حسنلو، امیرعلی، «سیر تاریخی بیماری‌های واگیردار در ممالک اسلامی و نوع مواجهه با آن»، نشریه پاسخ، 1399، شماره 18، صص. 50-29.
درینگل، سلیم، «مبارزه با تشیع در عراق دوران عبدالحمید دوم»، نامه تاریخ‌پژوهان، 1384، ترجمه: نصرالله صالحی، سال 1، شماره 2، صص. 33-11.
رابینو، یاست لویی (1374)، ولایات دارالمرز ایران گیلان، ترجمه: جعفر خمامی‌زاده، رشت: طاعتی.
رحمانیان، داریوش و آفرین توکلی، «بهداشت و سیاست در دوره رضا شاه (مطالعه موردی: قرنطینه جنوب)»، مطالعات تاریخ فرهنگی، زمستان 1389، سال 2، شماره 6، صص. 76-61.
رحمانیان، داریوش و ثریا شهسواری، «جایگاه عتبات عالیات در مناسبات ایران و عثمانی عصر قاجار مطالعه موردی: زوّار و حمل جنائز»، مطالعات تاریخ فرهنگی؛ پژوهش‌نامه انجمن ایرانی تاریخ، پائیز 1391، دوره 4، شماره 13، صص. 20-1.
سپهرکاشانی، محمدتقی ل‍س‍ان‌ال‍م‍ل‍ک (1351)، ناسخ‌التواریخ سلاطین قارجاریه، جلد 2، به‌تصحیح: محمدباقر بهبودی، قم: مؤسسه مطبوعاتی دینی.
سیاح، محمدعلی (1359)، خاطرات حاج سیاح یا دوره خوف و وحشت، به­تصحیح: سیف‌الله گلکار، به‌کوشش: حمید سیاح، زیرنظر: ایرج افشار، تهران: امیرکبیر.
طباطبایی‌مجد، غلامرضا (1373)، معاهدات و قراردادهای تاریخی در دوره قاجاریه، تهران: موقوفات محمود افشار.
عامری، زهرا و سید احمد حبیب‌نژاد، «اعمال قرنطینه برای کنترل بیماری­های واگیردار با نگاهی به نظام حقوقی ایران»، مطالعات حقوق عمومی، بهار1400، دوره 51، شماره 1، صص. 190-171.
عباسی، محمدرضا و پرویز بدیعی (1372)، گزارش­های اوضاع سیاسی، اجتماعی ولایات عهد ناصری(1307ق.)، تهران: پژوهشکده اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران
عصمت­السلطنه، مهرماه (1389)، سفرنامه­های حج قاجاری: سفرنامه مکه، جلد 4، به­کوشش: رسول جعفریان، تهران: علم.
عضدالملک، علی­رضا خان (1370)، سفرنامه عضدالملک به عتبات، به‌کوشش: حسن مرسلوند، تهران: مؤسسه پژوهش و مطالعات فرهنگی.
علویه­کرمانی، حاجیه­ خانم (1389)، سفرنامه­های ­حج  ­قاجاری: روزنامه ­سفر حج، جلد 5، به­کوشش: رسول جعفریان، تهران: علم.
فراهانی، میرزا محمدحسین (1362)، سفرنامه میرزا محمدحسین فراهانی، به­کوشش: مسعود گلزاری، تهران: فردوسی.
فرهادمعتمد، محمود (1326)، تاریخ روابط سیاسی ایران و عثمانی، تهران: کتابخانه ابن‌سینا.
فووریه، ژان باتیست (1368)، سه سال در دربار ایران، ترجمه: عباس اقبال آشتیانی، به­کوشش: همایون شهیدی، تهران: دنیای کتاب.
قاضی عسگر، سید علی (۱۳۸2)، حدیث قافله‌ها سفرنامه‌ای شیرین و پرماجرا (1296ق.، میرزا عبدالغفار خان منجّم‌باشی)، تهران: مشعر.
کاووسی‌­عراقی، محمدحسن (1381)، فهرست اسناد مکمل قاجاریه (جلدهای 23-15)، تهران: وزارت امور خارجه.
کثیری، مسعود و مرتضی دهقان‌نژاد، «قرنطینه­های ایران در اواخر دوره­ی قاجار و اوایل دوره­ی پهلوی»، مجله اخلاق و تاریخ پزشکی ایران، آذر۱۳۹۰، دوره ۴، شماره ۶، صص. ۶۲-۵۰.
کوزلک، راینهارت، «فضای تجربه و افق انتظار: دو مقوله‌ی تاریخی»، مجله نقد اقتصاد سیاسی، شهریور1403، ترجمه: امیر صفری.
ماشینچی ماهری، شهروز، «تأثیر کاروان­های زیارتی و دفن مردگان در عتبات عالیات بر مناسبات ایران و عثمانی (1343-1264ق.)»، پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، خرداد 1392، دوره 46، شماره 1، صص. 108-93.
معین، محمد (1371)، فرهنگ فارسی، جلد دوم، تهران: امیرکبیر.
ناظم­الملک، میرزا محمد خان، «خاطرات: گزارشی ­از مشکلات ­راه ­حج، شرکت لنج و قرنطینه طور سینا (از سال1914م./ 1332ق./ 1293ش.)»، به­کوشش: رسول جعفریان، میقات حج، زمستان 1394، دوره 24، شماره 94، صص. 112-98.
نائب­الصدر شیرازی، محمدمعصوم (1389)، سفرنامه مکه تحفه‌الحرمین و سعاده‌الدارین 1305ق.، جلد پنجم، به­کوشش: رسول جعفریان، تهران: علم.
نفیسی، عبدالله فهد (1364)، نهضت شیعیان در انقلاب اسلامی عراق، ترجمه: کاظم چایچیان، تهران: امیرکبیر.
ویلم، فلور (1386)، سلامت مردم در ایران قاجار، ترجمه: ایرج نبی­پور، بوشهر: مرکز پژوهش­های سلامت خلیج فارس.
 

لاتین:

Ates, Saberi (2010) Bones of contention: Corpse Traffic and Ottoman-Iranian Rivalry in Nineteenth Century Iraq: Comparative studies of south Asia, Africa and the Middle East, 30: 3, 512-532.
Elton, Daniel (2002), Society and Culture in Qajar Iran: Studies in Honor of Hafez Farmayan. Costa Mesa, CA: Mazda Publishers.
Oxford English Dictionary, 2000:Q.
Koselleck, Reinhard (1979) Vergangene Zukunft: Zur Semantik geschichtlicher Zeiten, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main.
The Republic of Ragusa (2021), Orbis Tertius.

  • تاریخ دریافت 12 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 25 خرداد 1405