فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

روند استقرار اعراب در کرانه‌های دریای پارس (مرحلة گذار از ساسانی به عصر اسلامی)

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسنده
عضو هیئت علمی دانشگاه ارومیه
چکیده
هم زمان با توسعة قدرت ساسانیان، روند انتقال و مهاجرت اعراب از سرزمین عربستان به عمان به تدریج افزایش یافت. در دوران فترت و ضعف پادشاهان ساسانی که از مرگ شاهپور اول (272 میلادی) تا جلوس شاهپور دوم (310 میلادی)، صورت گرفت، تجاوز اقوام مهاجم از کرانه‌های جنوبی به سرزمین‌های شمالی خلیج فارس آغاز و تشدید شد. از عمده‌ترین این قبایل، ازد، بنی تمیم، بکر بن وائل، حنظله و بنی تغلب بودند. با پیروزی مسلمانان و فروپاشی امپراتوری ساسانی، وحدت سیاسی و حاکمیت نظامی و اقتصادی ایرانیان بر بخش‌های جنوبی و شمالی خلیج فارس و دریای عمان گسست. تشدید روند عرب‌گرایی و مهاجرت قبایل عرب از عربستان و یمن به حدود بحرین و عمان و سپس ایران، نتیجة کوتاه مدت این فرایند بود. هدف از این پژوهش بررسی روند مهاجرت و اسکان قبایل گوناگون عرب در فاصلة سقوط ساسانیان تا آغاز عصر اسلامی است. فرایند مهاجرت عرب‌نژادان به کرانه‌های جنوبی و جنوب شرقی ایران چگونه صورت گرفت و چه تأثیری بر جوامع محل سکونت آنان نهاد؟ در فرجام، گرچه این مهاجرت‌ها حضور عناصر عربی را در کرانه‌های خلیج فارس و دریای عمان تقویت کرد، اما سرانجام، این قبایل در سنت و فرهنگ و جامعة ایرانی، جذب و مستحیل شدند.
 

تازه های تحقیق

 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

 Arab Settlement on the Persian Gulf Coasts (The transition stage from the Sassanid to Islamic Era)

نویسنده English

Mohammad Jafar Chamankar
Faculty Member of the Faculty of History, Uromiyeh ,Iran
چکیده English

Simultaneouswith expansion of the Sassanid Empire there was an gradual increase in the migration of Arabs from Arabia to Oman. During the interregnum and the ensuing weakness of the Sassanid Empire, from Shahpȗr I’s death (272 A.D) to the ascend of Shahpȗr II (310 A.D), the invading hoards from the southern coasts of the Persian Gulf found new momentum in their attacks on the lands to the north of the Persian Gulf. Among the invading tribes those of Azd, Bani-tamim, Bekr-ibn-Vael, Hanzala, and Bani-taghallab were more notable. The Muslims’ conquest and the fall of the Sassanid Empire unraveled the political unity and Persian military and economic dominance over large swathes of southern and northern Persian Gulf and the Sea of Oman which, in the short term, intensified Arabism and heightened the flow of migrant from Arabia and Yemen to Bahrain, Oman and ultimately Iran. The current research seeks to study the flow of migration and settlement of various Arab tribes from the fall of the Sassanid Empire to the dawn of the Islamic era. How did Arabs manage to migrate to the southern and southeastern swathes of Iran? And, how did this bear upon the host communities? It will be concluded that notwithstanding the strengthening of Arab presence in the Persian Gulf coasts and the Sea of Oman, as a result of these migration waves, the immigrants were absorbed and assimilated into the tradition, culture and Iranian society.
 

کلیدواژه‌ها English

Iran
Arabs
Persian Gulf
Sassanid Era
Islamic Era

 

 

منابع و مآخذ
آلتهایم، فرانتس و دیگران، 1382، تاریخ اقتصاد دولت ساسانی، ترجمه: هوشنگ صادقی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
آیتی، محمدابراهیم، 1369، تاریخ پیامبر اسلام، به اهتمام: ابوالقاسم گرجی، تهران: دانشگاه تهران.
ابن اثیر، عزالدین علی، 1353، الکامل، تاریخ بزرگ اسلام و ایران، ترجمه: ابوالقاسم حالت، تهران: شرکت سهامی چاپ و انتشارات کتب ایران و انتشارات علمی.
ابن اعثم کوفی، 1372، الفتوح، ترجمه: احمد مستوفی هروی، به اهتمام: غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: انقلاب اسلامی.
ابن مسکویه، 1369، تجارب الامم، ترجمه: ابوالقاسم امامی، تهران: سروش.
ابن واضح یعقوبی، 1356، البلدان، ترجمه: محمدابراهیم آیتی، تهران: ترجمه و نشر کتاب.
اشپولر، برتولد، 1369، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمه: جواد فلاطوری، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
________، 1369، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمه: مریم میراحمدی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
________، 1328، مطالعاتی در باب بحرین و جزایر و سواحل خلیج فارس، تهران: چاپخانه مجلس.
العلی، صالح احمد، 1384، مهاجرت قبائل عربی در صدر اسلام، ترجمه: هادی انصاری، تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و انتشارات سمت.
___________، 1384، عرب کهن در آستانه بعثت، ترجمه: هادی انصاری، تهران: چاپ و نشر بین‌الملل وابسته به مؤسسه امیرکبیر.
اقتداری، احمد، 1345، خلیج فارس، تهران: ابن سینا.
امام شوشتری، محمدعلی، 1345، یک لشکرکشی تاریخی از راه خلیج فارس، فصلنامه بررسی‌های تاریخی، ش 6 و 5، س 1، اسفند.
بلاذری، احمد بن یحیی، 1364، فتوح البلدان، ترجمه: آذرنوش آذرتاش، تهران: سروش.
بهرامی، اکرم، 1356، تاریخ ایران از ظهور اسلام تا سقوط بغداد، تهران: دانشگاه تربیت معلم
بویل، جی. آ، 1379، تاریخ ایران کمبریج، از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخانان، ج 5، ترجمه: حسن انوشه، تهران: امیرکبیر.
پاینده، ابوالقاسم، 1345، نفوذ سیاسی و فرهنگی و معنوی ایرانیان در عربستان هنگام ظهور اسلام، فصلنامه بررسی‌های تاریخی، ش 3، س 1، آبان.
پطروشفسکی، ایلیا پاولویچ، 1350، اسلام در ایران از هجرت تا پایان قرن نهم هجری، ترجمه: کریم کشاورز، تهران: پیام.
پرایس، کریستین، 1389، تاریخ هنر اسلامی، ترجمه: مسعود رجب‌نیا، تهران: امیرکبیر.
تفضلی، احمد، 1376، تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، به اهتمام: ژاله آموزگار، تهران: سخن.
تقی زاده، حسن، 1349، از پرویز تا چنگیز، تهران: فروغی.
ثعالبی، ابومنصور عبدالملک، 1368، تاریخ ثعالبی، ترجمه: محمد فضائلی، تهران: نقره.
چمنکار، محمد جعفر، 1382، "روابط ایران و عمان در دوره پهلوی"، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، وزارت امور خارجه، سال 4، شماره 16، پاییز.
____________، 1383، بحران ظفار و رژیم پهلوی، تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
____________، 1394، تاریخ تحولات سیاسی و اقتصادی خلیج فارس و دریای عمان از دوره باستان تا پهلوی، ارومیه: دانشگاه ارومیه.
____________، 1395، تاریخ خلیج فارس در دوره باستان، ارومیه: دانشگاه ارومیه.
دریایی، تورج، 1382، تاریخ و فرهنگ ساسانی، ترجمه: مهرداد قدرت دیزجی، تهران: ققنوس.
دینوری، احمد بن داود، 1371، اخبار الطوال، ترجمه: محمود مهدوی دامغانی، تهران: نشر نی.
زرین کوب، عبدالحسین، 1336، دو قرن سکوت، تهران: علمی.
زیدان، جرجی، 1369، تاریخ تمدن اسلام، ترجمه: علی جواهرکلام، تهران: امیرکبیر.
سالم، عبدالعزیز، 1380، تاریخ عرب قبل از اسلام، ترجمه: باقر صدری نیا، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
سایکس، سرپرسی، 1368، تاریخ ایران، ترجمه: سید فخرالدین محمدتقی فخرداعی گیلانی، تهران: دنیای کتاب.
ضیف، شوقی، 1960، العصر الجاهلی، دارالمعارف، القاهره.
طبری، محمد جریر، 1369، تاریخ طبری، ج 5، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر.
فیاض، علی اکبر، 1378، تاریخ اسلام، تهران: دانشگاه تهران.
کولسنیکف، آ. ای، 1357، ایران در آستانه یورش تازیان، ترجمه: م. ر. یحیایی، تهران: آگاه.
کیانی، محمد یوسف، 1379، تاریخ هنر معماری ایران در دوره اسلامی، تهران: سمت.
لسترنج، گی، 1377، جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، بین النهرین، ایران و آسیای مرکزی از زمان فتوحات مسلمین تا ایام تیمور، برگردان: محمود عرفان، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
لمبتون، آن، 1372، تداوم و تحول در تاریخ میانه ایران، ترجمه: یعقوب آژند، تهران: نشر نی.
محمدی ملایری، محمد، 1379، تاریخ و فرهنگ ایران، دل ایرانشهر، ج 3، بخش 2، تهران: توس.
محیط طباطبائی، محمد، 1337، روابط ایران و یمن، نشریه وزارت امور خارجه ایران، ش 8، دوره دوم.
_______________، 1367، تطور حکومت در ایران بعد از اسلام، تهران: بعثت.
مجتهدزاده، پیروز، 1349، شیخ نشین‌های خلیج فارس، تهران: عطایی.
_______، 1374، "نگاهی به جغرافیای تاریخی خلیج فارس"، اطلاعات سیاسی و اقتصادی، سال 8 و 7 فروردین و اردیبهشت.
مرادیان، خدا مراد، 1355، کشور حیره در قلمرو شاهنشاهی ساسانیان از 226 تا 632 میلادی، تهران: بنیاد نیکوکاری نوریانی.
مشکور، محمدجواد، 1372، فرهنگ فرق اسلامی، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی.
ممتحن، حسینعلی، 1368، نهضت شعوبیه یا جنبش ملی ایرانیان در برابر خلافت اموی و عباسی، تهران: باورداران.
هاولی، دونالد، 1377، دریای پارس و سرزمین‌های سواحل متصالح، ترجمه: حسن زنگنه، قم: مرکز بوشهرشناسی با همکاری انتشارات همسایه.
وایت هاوس، دیوید و آندره ویلیامسون، 1355، بازرگانی دریایی ساسانیان، ترجمه: ملکیان، تهران: کشتی رانی آریا.
Duri, A, 1987, The Historical Formation of the Arab Nation, groom Hellm, New york.
Whitehouse, 1971, Siraf, a Sasanian Port, Antiquity, N 45.
Wilkinson, J.C, 1975, The Journal of Oman, Journal of Oman Studies, Vol1.