فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

آداب و تشریفات دیپلماتیک در ایران دوران باستان (از هخامنشی تا پایان دوره‌ی ساسانی)

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای ایران شناسی دانشگاه شهید بهشتی (بنیاد ایران شناسی)، تهران- ایران
2 استاد دانشکده روابط بین الملل وزارت امور خارجه، تهران- ایران
چکیده
از موضوعات بسیار مهم در دانش ایران شناسی که منجر به شناخت بیشتر ابعاد گوناگون اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی ایران در دوره های مختلف تاریخی می شود، بررسی دیپلماسی ایرانی است که متأسفانه دیده‌ایم که در گذشته ایرانشناسان کمتر بدان پرداخته‌اند. حال آن‌که جوامع گوناگون همواره برای حفظ و تحکیم منافع خود ناگزیر از برقراری ارتباط با همسایگان دور و نزدیک خود بوده اند و این روابط بر تمامی عناصر اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و علمی طرفین تأثیر داشته است. در تمدن‌های اولیه مانند ایران، هند، چین و مصر، حتی پیش از شکوفایی فرهنگ یونانی، دیپلماسی از نوع مأموریت موقت رواج داشته است. و رابطه ایران و دولت‌شهرهای یونان در دوران هخامنشی، و ایران و امپراتوری روم هم در دوران اشکانیان و هم ساسانیان، به عنوان دو ابر قدرت جهان باستان، مشهور است. در نتیجه، این امپراتوری ها نیاز به ایجاد و بازنگری یک سیستم دیپلماتیک کارآمد برای رسیدن به بهترین نتایج داشتند. در پژوهش حاضر مبنای کار بر شواهد باستان‌شناسی مرتبط با آداب و تشریفات دیپلماتیک (کتیبه‌ها) و سایر منابع (مکتوب یا شفاهی) قرار گرفت. بر این اساس مجموعه‌ای از آداب تشریفاتی دیپلماتیک در طی بازه‌ی مورد بررسی (هخامنشی تا پایان دوره ساسانی) گردآوری و بر اساس منابع فعلا در دسترس، مشخص شد که حداقل برخی از آداب دیپلماتیک از آغاز در رسوم تشریفاتی دربارهای ایرانی وجود داشته‌ و باقی هم مانده‌اند، منجمله رسم پوشانیدن چهره‌ی فرمانروا/پادشاه از مهمانان و زیردستان خود و سنت دریافت یا دادن پیشکشی و هدایا. اما برخی دیگر از این آداب به‌تدریج یا پدید آمده و یا دچار درگرگونی‌هایی برای بازده‌ی بیشتر شده‌اند، منجمله رسم استقبال و همراهی هیات‌های نمایندگی از سر مرز تا اقامتگاه شاهی. مجموعه‌ی این آداب و رسوم از ابتدا تا انتهای دوره‌ی مورد نظر و پایایی و پویایی آن‌ها، تشریفات دیپلماتیک ایران دوران باستان را شکل می‌داده‌اند.

تازه های تحقیق

 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Diplomatic Etiquette and Protocol in ancient Iran (from Achaemenid to Sassanid era)

نویسندگان English

kosar habibi 1
Seyed Mohammad Kazem Sajjadpour 2
1 PhD student in Iranian Studies, Iranology foundation. Shahid Beheshti university
2 full Professor of political sciences and international relations at the Faculty of International Relations of the Ministry of Foreign Affairs
چکیده English

In the current research, the basis of the work is based on archaeological evidence related to diplomatic etiquette and protocol (inscriptions) and other sources (written or oral literature) available from Achaemenid to Sassanid era. Based on this, a collection of diplomatic rituals was compiled, and based on these sources it was determined that at least some diplomatic rituals existed in the ceremonial customs of Iranian courts from the beginning and continued, including the custom of covering the face of the ruler/king from his guests and subordinates and the tradition of receiving or giving offerings and gifts. But some other customs have gradually emerged or undergone transformations for greater efficiency, including the custom of welcoming and accompanying delegations from the border to the royal residence. The combination of these customs and traditions from the beginning to the end of the period in question and their consistency and dynamism have formed the diplomatic ceremonies of ancient Iran.

کلیدواژه‌ها English

Diplomatic Etiquette and Protocol
Ancient Iran
Consistency and Dynamism

 

 

منابع و مآخذ
فارسی:
 آشنا، حسام‌الدین و نادر جعفری‌هفت‌خوانی، «دیپلماسی عمومی و سیاست خارجی، پیوندها و اهداف»، دو فصلنامه دانش سیاسی، بهار و تابستان 1386، ش. 5، صص. 205-179.
 ایمان‌پور، محمدتقی، علی یحیایی و زهرا جهان، «گسترش آئین‌های درباری و جشن‌های ایران باستان در عهد آل‌بویه». نیم‌سال‌نامه‌ مطالعات تاریخی و تمدن ملل اسلامی، بهار و تابستان 1391، سال اول، ش. 1، صص. 56-37.
 بلعمی، ابوعلی محمد‌بن‌محمد. 1353، تاریخ بلعمی (تکمله و ترجمه تاریخ طبری)، چاپ دوم، به‌تصحیح: محمد‌تقی ملک‌الشعرای بهار و به‌کوشش: محمد پروین گنابادی، تهران: چاپخانه تابش.
بیژنی، مریم. «دیپلماسی در گذر زمان»، مجله اطلاعات سیاسی اقتصادی، بهمن و اسفند 1384، ش. 221 و 222، صص. 129-118.    
[بی‌نا]. 1373، تجارب الامم فی اخبار ملوک العرب و العجم (با عنوان اصلی نهایه الارب فی اخبار الفرس و العرب)، به‌تصحیح: رضا انزابی‌‌نژاد و یحیی کلانتری، مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.
حبیبی، کوثر، تشریفات دربار ایران عصر صفوی با تمرکز بر سفرنامه‌های اروپایی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد ایران‌شناسی، دانشگاه تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، گروه فرهنگ و زبان‌های باستانی و ایران‌شناسی، تابستان 1396.
درویشی، ندا و سارا نریمانی، «نقش نمادین گل لاله و گل انار در کاشی کاری ایران و ترکیه عثمانی»، مجله هنر و تمدن شرق، 1401، سال دهم، فروردین ماه، شماره 35، صص. 28-23.
دیاکونف، م. م. 1351، اشکانیان، ترجمه: کریم کشاورز، تهران: انتشارات پیام.
طبری، محمدبن‌جریر. 1375، تاریخ طبری، به‌تصحیح و ترجمه: ابوالقاسم پاینده. تهران: نشر اساطیر.
فردوسی، ابوالقاسم. 1366، شاهنامه، به‌تصحیح: جلال خالقی‌مطلق، طبع انتقادی شاهنامه، به‌کوشش: احسان یار‌شاطر، نیویورک: نشر Bibliotheca Persica.
فره‌وشی، بهرام، 1390، کارنامه اردشیر بابکان، تهران: دانشگاه تهران.
کریستنسن، آرتور، 1314، وضع ملت و دولت و دربار در دوره شاهنشاهی ساسانیان، ترجمه و تحریر: مجتبی مینوی، تهران: نشریات کمیسیون معارف، مطبعه مجلس.
گرگانی، فخرالدین اسعد، [بی‌تا]، ویس و رامین. به‌تصحیح: مجتبی مینوی، تهران: کتابفروشی فخر رازی.
گنجی‌دوست، محمد، 1387، تحولات دیپلماسی در عصر اطلاعات، فصلنامه سیاست، بهار 1387، دوره 38، ش. 1، صص. 212-185.
لوکوک، پی‌یر، 1389، کتیبه‌های هخامنشی. ترجمه‌: نازیلا خلخالی، تهران: نشر و پژوهش فرزان روز.
لِولین‌جونز، لوید، 1394، شاه و دربار در ایران باستان، ترجمه‌: فریدون مجلسی، تهران: انتشارات نیلوفر.
مجتهدی، محمدرضا، «سیری در دیپلماسی و تحول تاریخی آن»، نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، 1377، ش. 169، صص. 128-103.
مسعودی، علی‌بن‌حسین. 1374، مروج الذهب و المعادن الجوهر، جلد اول، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
معتمد، افسانه، احمد کامرانی‌فر و ناصر جدیدی، «بررسی و واکاوی شاخصه‌های دیپلماسی سیاسی عصر اشکانی»، فصلنامه علمی پژوهشنامه تاریخ، 1400، سال شانزدهم. تابستان، شماره 63، صص. 45-27.
منشادی، مرتضی و وحید بهرامی، «آداب سفارت و آئین مذاکره در شاهنامه»، پژوهشنامه ایرانی سیاست بین‌الملل، 1393، سال دوم، بهار و تابستان، ش. 2 (پیاپی 4)، صص. 134-117.
موسوی‌حاجی، سید رسول و سرور خراشادی، «پژوهشی در مناصب درباری عهد ساسانی با استناد به منابع تاریخی و شواهد کتیبه‌ای»، مجله پژوهش‌های تاریخی دانشگاه سیستان و بلوچستان، 1389، سال چهارم، پائیز و زمستان، ش. 7، صص. 202-183.
نوایی، عبدالحسین، «تاریخ روابط ایران با کشورهای مغرب زمین در دوران مغول»، مجله بررسی‌های تاریخی، 1356، ش. 69 (ش. 1 در سال دوازدهم)،  صص. 13-52.
یاقوت حموی بغدادی، 1383، معجم‌البلدان، ترجمه: علی‌نقی منزوی، تهران: انتشارات سازمان میراث فرهنگی.
 
لاتین:
Herodotus, 1922, The Histories (The Persian Wars, Translated by A. D. Godley, Leob Classical Library, Harvard University Press, Volume III. Book VII. Chapters 134&136.,https://penelope.uchicago,edu/Thayer/E/Roman/Texts/Herodotus/7B*.html
Kurbalija, Jovan. 2021, Ancient Diplomacy: What Can It Teach US? Diplomacy and Technology: A Historical Journey; Diplofoundation. https://forum.  diplomacy. edu/ancient-diplomacy
Xenophon, 1914, Cyropaedia, Book 8, Chapter 6, Section 17. Xenophon in Seven Volumes, 5 and 6. Walter Miller, Harvard University Press, Cambridge, MA; William Heinemann, Ltd., London. https://www. perseus .tufts .edu/ hopper/ text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0204%3Abook%3D8%3Achapter%3D6%3Asection%3D17
Xenophon, 2001, The Education of Cyrus, Translated & Annotated by Wayne Ambler, Book VIII. Chapter 4. P 254 Publisher: Ithaca, Cornell University Press. https://archive.org/details/educationofcyrus00xeno_1/page/n5/mode/2up.
 
 
 
 
دوره 25، شماره 99
تابستان 1403
صفحه 3-26

  • تاریخ دریافت 10 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری 19 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش 19 فروردین 1404