فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

نقش فضاهای دیپلماتیک در شکل‌گیری الگوی مکانی فضاهای مذهبی اقلیت‌ها در تهران دوره قاجار(مطالعه موردی:‌ ارزیابی نقش سفارت انگلیس در تهران)

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه مبانی نظری ایران‌شناسی بنیاد ایران‌شناسی، تهران- ایران
10.22034/hfr.2026.568698.1572
چکیده
تهران در نیمه دوم سده نوزدهم میلادی و در بستر گسترش روابط سیاسی ایران با قدرت‌های اروپایی از جمله بریتانیا، شاهد دگرگونی‌های عمیق کالبدی، اجتماعی و فضایی بود. یکی از پیامدهای کمتر مطالعه‌شده این تحولات، بازتعریف الگوی استقرار فضاهای مذهبی اقلیت‌های دینی در پایتخت است. پژوهش حاضر با تمرکز بر نقش فضاهای دیپلماتیک به‌ویژه سفارت بریتانیا می‌کوشد تا نشان دهد که این نهادها چگونه فراتر از کارکرد رسمی خود در تولید الگوهای جدید امنیت، همجواری و رؤیت‌پذیری شهری برای اقلیت‌های یهودی، مسیحی و زرتشتی ایفای نقش کردند. چارچوب نظری پژوهش حاضر بر نظریه "تولید اجتماعی فضا" از هانری لوفور استوار است که فضا را محصول روابط قدرت، کنش‌های اجتماعی و سازوکارهای نمادین می‌داند. روش پژوهش تحلیلی- توصیفی بوده و با اتکاء بر اسناد تاریخی، سفرنامه‌ها، نقشه‌های تهران دوره قاجار و تحلیل فضایی نمونه‌های موردی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که همجواری با فضاهای دیپلماتیک به‌ویژه در محدوده محله دولت و محورهایی چون خیابان سی ‌تیر، امکان شکل‌گیری نوعی "قلمرو شبه‌امن" را فراهم آورد که اقلیت‌ها را به خروج تدریجی از محلات بسته سنتی و استقرار در بافت‌های جدید شهری ترغیب کرد. بررسی کلیسای ژاندارک، کلیسای پطرس، کنیسه حییم و آتشکده آدریان نشان می‌دهد که این فضاها در سه سطح فضای تصوری، محسوس و زیسته به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم از حضور نهادهای دیپلماتیک متأثر بوده‌اند. نتیجه این پژوهش نشان می‌دهد که دیپلماسی و روابط بین‌الملل نقشی فعال در شکل‌دهی به جغرافیای مذهبی تهران اواخر قاجار داشته و فهم آن برای بازخوانی تاریخ فضایی و اجتماعی پایتخت ضروری است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Role of Diplomatic Spaces in the Formation of the Spatial Pattern of Religious Spaces of Minorities in Tehran during the Qajar Period (Case Study: Assessing the Role of the British Embassy in Tehran)

نویسنده English

Hamid Afshar
Assistant Professor, Theoretical Foundations Department, Iranology Foundation, Tehran- Iran
چکیده English

In the second half of the 19th century, Tehran witnessed profound physical, social, and spatial transformations in the context of the expansion of Iran's political relations with European powers, including Britain. One of the less studied consequences of these developments is the redefinition of the pattern of establishment of religious spaces of religious minorities in the capital. Focusing on the role of diplomatic spaces, especially the British Embassy, ​​the present study attempts to show how these institutions played a role beyond their official function in producing new patterns of security, neighborhood, and urban visibility for Jewish, Christian, and Zoroastrian minorities. The theoretical framework of the present study is based on Henri Lefebvre's theory of the "social production of space," which considers space as a product of power relations, social actions, and symbolic mechanisms. The research method is analytical-descriptive and is based on historical documents, travelogues, maps of Tehran during the Qajar period, and spatial analysis of case studies. The findings show that the proximity to diplomatic spaces, especially in the area of ​​the Government neighborhood and axes such as Sī-e Tīr Street, enabled the formation of a kind of "quasi-safe territory" that encouraged minorities to gradually leave traditional closed neighborhoods and settle in new urban contexts. The study of the Jeanne d'Arc Church, St. Peter Church, Haim Synagogue, and Adorian Fire Temple shows that these spaces were directly or indirectly affected by the presence of diplomatic institutions at three levels of imaginary, tangible, and lived space. The results of this research show that diplomacy and international relations played an active role in shaping the religious geography of late Qajar Tehran, and understanding it is essential for rereading the spatial and social history of the capital.

کلیدواژه‌ها English

Iran
Qajar
Tehran
Religious Minorities
Diplomatic Spaces
Religious Spaces
Spatial Pattern
Formation
فارسی:
آدمیت، فریدون (1385)، امیرکبیر و ایران، تهران: خوارزمی.
اتحادیه، منصوره، «رشد و توسعه شهر تهران در دوره ناصری»، تحقیقات اسلامی، 1374، سال دهم، شماره یک و دو، صص. 174-145.
اتحادیه، منصوره (1377)، اینجا تهران است...: مجموعه مقالاتی در باره تهران: 1344-1269 قمری، تهران: نشر تاریخ ایران.
اسکرس، جنیفر (1375)، «نقش معماری در پیدایش تهران»، تهران پایتخت دویست ساله، ترجمه: احمد سیدی و فاطمه وثوقی، تهران: روشنگران.
افشار، حمید، هایده خمسه و محمد بهرام‌زادی، «بررسی تطبیقی معماری مذهبی یهودیان تهران از قاجاریه تا پایان دوره پهلوی اول»، پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، 1400، شماره 29، دوره 1، صص. 221-203.
اکبری، مهسا (1390)، «باستان­شناسی و فرهنگ شهر»، سایت انسان­شناسی و فرهنگ. ‌ http://anthropology.ir/node/10240
الدر، جان، (1333)، تاریخ مسیون آمریکایی در ایران، ترجمه: سهیل آذری، تهران:‌ نورجهان.
امانی،‌ مهدی، «اولین سرشماری جمعیت تهران»، نامه علوم اجتماعی، 1348، شماره 3، صص. 94-87.
اورسل، ارنست (1382)، سفرنامۀ قفقاز و ایران، ترجمه: علی‌اصغر سعیدی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
اوشیدری، جهانگیر (1355)، تاریخ پهلوی و زرتشتیان، تهران: انجمن زرتشتیان تهران.
باستانی پاریزی، محمدابراهیم (1363)، جامع‌المقدمات، کرمان: نشر کرمان.
بشیری، احمد (1363)، کتاب آبی، جلد 4. تهران: نشر نو.
بنایان، جهانگیر (1996)، «محلات و گورستانهای یهودی»، مجموعه مقالات تروعاف آمریکا: مرکز تاریخ شفاهی یهودیان ایران، صص. 241-217.
بنجامین، سمیوئل گرین ویل (1369)، سفرنامه بنجامین، ترجمه: محمدحسین کردبچه، تهران: انتشارات جاویدان.
بویس، مری، «مانکجی لیمجی هاتریان در ایران»، چیستا، 1364، ترجمه: هاشم رضی. ش 26، صص. 432-424.
صفاءالدین تبرائیان (به‌کوشش)، (1372)، شورش هندوستان، 1857م./ 1274هـ.. ق. ترجمه: آوانس ماسئیان، تهران: نیلوفر.
پارکی، رستم، «آدریان تهران»، ماهنامة زرتشتیان، 1353، شماره 19-17، صص. 55-32.
تاج­پور، محمد­علی (1353)، تاریخ دو اقلیت مذهبی یهود و مسیحیت در ایران، تهران: مؤسسه مطبوعاتی فراهانی. 
تکمیل‌همایون، ناصر (1393)، اودلاجان (عودلاجان)، تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی.
---------------- (1395)، محله کلیمیان تهران،‌ تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی.
جکسن،‌ ابراهم والنتاین ویلیامز (1353)، سفرنامه جکسن (ایران در گذشته و حال)، ترجمه: منوچهر امیری و فریده بدره­ای، تهران: خوارزمی.
جواهرکلام،‌ عبدالعزیز (1375)، تاریخ طهران، تهران: کتابخانه منوچهری.
دادبخش، مسعود، «نقش پارسیان هند در تحولات داخلی جامعه زرتشتیان ایران در دوره قاجار»، پژوهشنامه ادیان، 1403، سال 19، شماره 35، صص. 185-163.
ریاضی، سید ابوالحسن (1375)، بازتاب فضایی تأثیرات نوگرایی (مدرنیسم) در شهر، مورد منطقه دوازده تهران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما: مصطفی مؤمنی، دانشگاه شهید بهشتی- دانشکده علوم زمین. 
سایکس، پرسی مولزروث (1365)، تاریخ ایران(ده هزار مایل در ایران)، ج 2، ترجمه: محمدتقی داعی گیلانی، تهران: دنیای کتاب.
سرنا، کارلا (1362)، مردم و دیدنیهای ایران، ترجمه: غلامرضا سمیعی، تهران: نشر نو.
سعیدنیا، احمد‌ (1376)، «تهران پایتخت»، گردآورنده:‌ سیما کوبان، کتاب تهران، ج 5 و 6، تهران: روشنگران و مطالعات زنان.
شهری‌باف، جعفر (1369)، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، تهران: رسا.
------------  (1398)، طهران قدیم، تهران: معین.
عدل، شهریار و برنارد هورکارد (1377)، تهران پایتخت دویست ساله، تهران: انجمن ایران­شناسی فرانسه در ایران.
عمید زنجانی، عباسعلی (1362)، حقوق اقلیت‌ها بر اساس قانون قرارداد ذمه، بررسی گوشه‌هایی از مفاهیم حقوق بین‌الملل از نظر فقه اسلامی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
قوکاسیان، هراند، «ارمنیان در تهران»، ارمغان، 1351، دوره 41، شماره 10، 0صص. 695-693.
کریمیان، حسن و عباسعلی احمدی، «باستان‌شناسی فضایی، رویکردی علمی در مطالعه و تحلیل آثار معماری فضاهای شهری و بافت کهن»، مطالعات باستان­شناسی، 1394، دوره 7، شماره 2، صص. 116-103.
کریمیان، حسن و آرمینه مارقوسیان، «نخستین فضاهای زیستی و عبادی ارمنیان تهران قدیم»، پیمان، 1386، ش 42.
کریمیان، حسن و میثم نیکزاد، «تأثیر موازین فقهی بر شکل­یابی معماری و محلات مسکونی اقلیت­های یهودی و مسیحی در اصفهان دوره صفوی»، جامعه­شناسی تاریخی، 1391، دوره 4، شماره 2، صص. 224-193.
کرزن، جرج ناتیل (1349)، ایران و قضیة ایران، ترجمه: غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
گریگور، ‌تالین‌، «معماری در سیاست و سیاست در معماری اقلیت­های مذهبی و بحث معماری نوگرا در ایران قرن بیستم»، پیمان،‌ 1396، ترجمه: باغدیک گرگوریان، شماره 79، صص. 53-18.
گوبینو، ژوزف آرتور (1383)، سه سال در آسیا، ترجمه: عبدالرضا هوشنگ‌مهدوی، تهران: نشر قطره.
لوی، حبیب (1339)، تاریخ یهود ایران، ج 3، تهران: ‌کتابفروشی یهودا بروخیم.
معتمدی، محسن (1381)، جغرافیای تاریخی تهران، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
معلمی، فاطمه (1389)، وضعیت اجتماعی یهودیان در دوره رضا شاه، رساله کارشناسی ­ارشد، استاد راهنما: سیمین فصیحی، دانشگاه الزهرا، دانشکده زبان‌های خارجی و تاریخ.
مؤمنی، سمیه و سارا شریعتی، «مطالعه جامعه­شناختی رؤیت­پذیری زرتشتیان به عنوان یک اقلیت مذهبی در فضای عمومی شهر تهران»، مجله جامعه­شناسی ایران، 1396، دوره 18، شماره 3، صص. 85-60.
میرزایی، مریم‌ (1400)، خیابان سی تیر، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
نتصر، آمون (1996)، «نقش یهودیان در انقلاب مشروطیت»، مجموعه مقالات تروعا، آمریکا:‌ مرکز تاریخ شفاهی یهودیان ایران، صص. 40-31.
نجمی، ناصر (1370)، طهران عصر ناصری، تهران: عطار. 
ویشارد، جان (1363)، بیست سال در ایران، ترجمه: علی پیرنیا، تهران: نوین. 
هویان، آندرانیک (1380)، ارمنیان ایران، تهران: نشر هرمس.
یشایایی، هارون (1388)، از چهار راه سرچشمه تا صحرای کربلا، ما کلیمی­ها چگونه آدمهایی هستیم، تهران: نیلوفر.
یوسفی، امیرمحمد (۱۳۸۲)، ایران و رژیم صهیونیستی از همکاری تا منازعه، تهران: دانشگاه امام صادق.
 
لاتین:
Amanat, Abbas (2017), Iran: A Modern History, New Haven: Yale University Press.
Kazemzadeh, Firuz (1991), Russia and Britain in Persia, 1864-1914. London: University of London Press, pp: 100-130.
Lefebvre, H (1991), The Production of Space. Oxford: Blackwell.
Martin, Vanessa (1989), Islam and Modernism: The Iranian Revolution of 1906. London: I.B. Tauris.
Popescu, N (2010), Territorialization and territorial politics, Politics and Governance, 8 (3), P: 45–58.

  • تاریخ دریافت 08 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 05 دی 1404
  • تاریخ پذیرش 14 بهمن 1404