فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

نقش بازی بزرگ بر شکنندگی تعاملات خارجی دولت قاجار (مطالعة موردی: افغانستان؛ 1856- 1794م.)

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم سیاسی دانشگاه بیرجند
2 گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم اداری، دانشگاه فردوسی مشهد.
چکیده
تعاملات خارجیِ ایرانِ عصر قاجار، یکی از مقولات بحث­برانگیز است. در این دوره و برای نخستین­بار، ایران به عرصة سیاست بین­الملل در قالب بازی بزرگ راه یافت. در پی آن، تعاملاتِ سازنده و شکنندة خارجی دولت­های قاجار در سطوح خُرد و کلان از این فضا سخت متأثر شد. در سطح خُرد، تعاملات قاجاریه با افغانستان را می‌توان در دایرة رقابت­های بازی بزرگ قرن هجدهم و نوزدهم بریتانیا و روسیه بررسی کرد. به سبب اهمیت و نقش­آفرینی ژئوپلیتیکی ایران در بازی بزرگ و تبدیل افغانستان به بحرانی مستمر برای دولت­های قاجار، در نوشتة حاضر، با الهام از نظریة بازی­ها و روش توصیفی- تاریخی کوشش شده است تا به این پرسش پاسخ داده شود که رقابت­های بریتانیا و روسیه در قالب بازی بزرگ، تا چه حد بر شکنندگی تعاملات دولت­های قاجاریه با افغانستان در سال­های 1856- 1794م. تأثیر داشت؟ فرضیة پژوهش، یکی از دلایل اصلی تیرگی و شکنندگی تعاملات دولت­های قاجار با افغانستان را ناشی از کارشکنی­ها، دسائس، تهدیدات و فشارهای بریتانیا و روسیه در بازی بزرگ قلمداد کرده است. مستندات این ادعا عبارت­اند از: 1. رقابت­های سیاسی، امنیتی و اقتصادی بریتانیا و روسیه در ایران، افغانستان و آسیای مرکزی؛ 2. وقوع جنگ‌های ایران و روسیه (قفقازیه)؛ 3. انعقاد پیمان­های سیاسی بریتانیا با دولت­های قاجار علیه حکّام افغانستان؛ 4. نقش بریتانیا در به راه انداختن جنگ­های ایران- افغانستان و 5. استقلال سیاسی افغانستان از ایران.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Implications of the Great Game for Foreign Relations of Qajar Dynasty (The Case of Afghanistan: 1794-1856 A.D)

نویسندگان English

Somayyeh Hamidi 1
naser YOSEFZEHY 2
1 Assistant Professor of Political Science at Birjand University
2 department of political science
چکیده English

Iran foreign relations under the Qajar dynasty constitutes a controversial debate of this era. Within the framework of the Great Game Iran was included, for the first time, in international politics. Consequently, Qajar’s fragile, though constructive, foreign action on micro and macro levels was heavily influenced by the Great Game. On a micro level, Qajar’s relations with Afghanistan within the framework of Russo-British Great Game could be studied. Due to the geopolitical significance of Iran for the Great Game and the constant challenge to the Qajars that came from Afghanistan, the current article has been informed by Games Theory and utilized descriptive-analytical method to find answer to the question as to what extent did the Russo-British rivalry within the framework of the Great Game contribute to the fragility of Qajar-Afghan relations during 1794-1856? Research hypothesis states that one of the main reasons for the fragility and strenuous relations between the Qajar dynasty and Afghanistan was the conspiracy and machinations, threats and pressures on the part of Britain and Russia in the format of the Great Game. The facts that corroborate such claim are: 1) Russo-British political, security and economic rivalries in Iran, Afghanistan and Central Asia; 2) Russo-Iranian Wars; 3) Political pacts signed between Iran and Qajar rulers against their Afghan counterparts; 4) The role of Britain in Iran-Afghanistan wars, and 5) The political independence of Afghanistan from Iran.

کلیدواژه‌ها English

Iran
Qajar
Afghanistan
Great Game
Britain
Russia
اسناد:
آرشیو اسناد وزارت امور خارجه، اسناد مکمل، جلد 16.
کتاب‌ها:
آوری، پیتر، 1373، تاریخ معاصر ایران: از تأسیس تا انقراض سلسله قاجاریه، چاپ سوم، ترجمه: محمد رفیعی مهرآبادی، تهران: انتشارات عطایی.
اسدی‌کیا، بهناز، 1389، "معرفی و نقد کتاب: ایران و روسیه در بازی بزرگ، سفرنامه و شرق‌شناسی"، فصلنامه سیاست، شماره 14 (تابستان)، صص. 360- 339.
اسنایدر، ریچارد، 1378، "نظریه بازی­ها و تحلیل رفتار سیاسی"، فصلنامه اطلاعات سیاسی- اقتصادی، شماره 145 و 146 (مهر و آبان)، صص. 137-124.
امیر فریار، فرخ، 1388، "نظریه بازی­ها و بازی­های سیاسیجهان کتاب، شماره 239 و 240 (اردبیهشت)، صص. 27-23.
ایوری، پیتر و همکاران، 1389، جنگ و صلح در ایرانِ دورة قاجار و پیامدهای آن در گذشته و اکنون، ترجمه: حسن افشار، تهران: نشرمرکز.
بهمنی قاجار، محمدعلی، 1385، ایران و افغانستان از یگانگی تا تعیین مرزهای سیاسی، تهران: مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه.
______________، 1385، "گستره تمدنی ایران خاوری در آستانه جدایی سیاسی ایران و افغانستان (1250- 1160ق)"، بخش سوم، اطلاعات سیاسی- اقتصادی، شماره 231 و 232 (آذر و دی)، صص. 63- 54.
______________، 1385، "واپسین تلاش­ها برای جلوگیری از جدایی سیاسی ایران و افغانستان"، بخش چهارم، مجله اطلاعات سیاسی- اقتصادی، شماره 233 و 234 (بهمن و اسفند)، صص. 157- 146.
جلالی نائینی، سید غلامرضا و همکاران، 1393، نظریه بازی­ها، تهران: انتشارات دانشگاهی کیان.
حکیمی، محمود، 1388، در قربانگاه استعمار و خودکامگی؛ امیرکبیر در اندیشه فرهیختگان، جلد دوم، تهران: انتشارات قلم.
حمیدی، سمیه و خسروی زارگز، مسلم، 1393، "قاینات و بازی بزرگ: دو ساختار یک کارگزار"، مطالعات فرهنگی- اجتماعی خراسان، شماره 31 (بهار)، صص. 60- 29.
خالفین، نفتولا آرونوویچ، 1959، شکست تجاوز بریتانیا بر افغانستان، ترجمه: عزیز آریانفر، مسکو: بی­جا.
خلیلی، محسن، 1391، ویژگی­های بافتار ژئوپلیتیک ایرانِ دروان قاجار از منظر سفرنامه‌نویسان روسیه، فصلنامه تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا (ص)، سال بیست و یکم، شماره 12 (زمستان)، صص. 142- 105.
_________، 1390، "مناسبات فرامرزی روزگار قاجار: روابط خارجی یا سیاست خارجی؟"، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، سال دوازدهم، شماره 48 (پاییز)، صص. 101- 79.
_________، 1380، "تصمیم­گیری در روابط خارجی؛ فهم چرایی تمایز با نگاهی مقایسه­ای به روزگار امیرکبیر و سپهسالار"، تاریخ معاصر ایران، سال 5، شماره 17 (بهار)، صص. 48- 24.
خواجه یف، مراد بابا، 1960، مبارزات افغانستان در راه استقلال، ترجمه: عزیز آریانفر، مسکو: انتشارات ادبیات خاور.
راستی، عمران، 1390، "میراث خراسان بزرگ از رقابت ژئوپلیتیکی «بازی بزرگ»"، مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان، شماره 19 (بهار)، صص. 60- 26.
زکی، حفیظ الله، بی­تا، "افغانستان در تعامل روابط بین­الملل: نگاهی به روابط خارجی افغانستان و انگلیس (از آغاز تا انقراض سلسله سدوزائی)"، سراج، سال ششم، شماره 18، صص. 62- 51.
سایکس، سرپرسی مولسورث، 1336، سفرنامه ژنرال سرپرسی سایکس یا ده هزار میل در ایران، ترجمه: حسین سعادت نوری، تهران: ابن‌سینا.
سپهر، محمدتقی، 1377، ناسخ التواریخ: تاریخ قاجاریه، جلد اول، تهران: انتشارات اساطیر.
شمیم، علی‌اصغر، 1389، ایران در دورة سلطنت قاجار، چاپ دوم، تهران: انتشارات بهزاد.
شیخ نوری، محمدامیر، 1389، فراز و فرود اصلاحات در عصر امیرکبیر، چاپ دوم، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
طاهرخانی، ستاره، 1390، درآمدی بر نظریه بازی، فصلنامه سیاست خارجی، شماره 96 (بهار)، صص. 249-219.
طلوعی، محمود، 1380، دو قرن نیرنگ: داستان تلخ سیاست استعماری انگلیس در ایران، تهران: نشر علم.
عبدلی، قهرمان، 1386، نظریه بازی­ها و کاربردهای آن، تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی واحد تهران.
فتاحی، فتح­الدین، 1370، هرات در قلمرو استعمار (به انضمام یادداشت و اسناد دوره قاجاریه)، چاپ دوم، تهران: انتشارات مستوفی.
قانعی، سعید، 1387، سلسله قاجاریه، تهران: انتشارات ساحل.
قدیانی، عباس، 1387، تاریخ، فرهنگ و تمدن ایران در دوره قاجاریه، چاپ چهارم، تهران: انتشارات فرهنگ مکتوب.
کارگون، ویکتور، 2008، روسیه و افغانستان (سیر تاریخی ریختیابی سیمای روسیه در افغانستان)، ترجمه: عزیز آریانفر، مسکو: انتشارات ادبیات خاور.
کاووسی عراقی، محمدحسن و احمدی، حسین، 1376، اسنادی از روابط ایران و فرانسه، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه.
کمالی، حبیب‌الله، 1384، "ورود ایران به عرصه سیاست بین­الملل در عصر قاجار و پیامدهای آن"، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، شماره 22 (بهار)، صص. 64- 43.
متولّی حقیقی، یوسف، 1383، افغانستان و ایران: پژوهشی پیرامون روابط سیاسی و چالش­های مرزی از احمدشاه درانی تا احمدشاه قاجار، مشهد: انتشارات بنیاد پژوهش­های اسلامی.
___________________، 1379، "رویارویی زمان شاه افغان با نخستین فرمانروایان قاجار"، مشکوه، شماره 66 (بهار)، صص. 60- 48.
مجتهدزاده، پیروز، 1386، بازیگران کوچک در بازی بزرگ، ترجمه: عباس احمدی، تهران: انتشارات معین.
محمود، محمود، 1353، تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در قرن نوزدهم، جلد اول، چاپ چهارم، تهران: انتشارات اقبال.
مرشدلو، جواد، 1388، جنگ و صلح در ایران دورة قاجار، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا (آبان)، شماره 138، صص. 54- 48.
میرحیدر، درّه و عمران راستی، 1391، "رقابت­های ژئوپلیتیکی تأثیرگذار بر ضلع جنوب شرقی ایران بزرگ و عملکرد حکومت قاجار"، پژوهش­های جغرافیای انسانی، شماره 80 (تابستان)، صص. 40- 21.
میرزا صالح، غلامحسین، 1365، اسناد رسمی در روابط سیاسی ایران با انگلیس، روس و عثمانی، تهران: نشر تاریخ ایران.
مؤمنی، محسن و همکاران، 1389، "واکاوی قرارداد 1237 ق. ایران و انگلستان"، فصلنامه جستارهای تاریخی، شماره 1 (بهار و تابستان)، صص. 104- 89.
نجمی، ناصر، 1326، عباس میرزا، تهران: انتشارات کانون معرفت.
هوشنگ مهدوی، عبدالرضا، 1393، تاریخ روابط خارجی ایران، چاپ بیستم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
وحیدی، مهدی، 1385، "تئوریزه کردن نظریه بازی­ها در روابط بین­الملل"، مجله گزارش، شماره 182 (دی)، صص. 78-75.
ورهرام، غلامرضا، 1385، نظام سیاسی و سازمان­های اجتماعی ایران در عصر قاجار، تهران: انتشارات معین.
لاتین:
Andreeva, Elena, 2007, Russia and Iran in the Great Game, New York: Routledge.
Ewans, Martin, 2005, Conflict in Afghanistan, New York: Routledge.
Gleave, Robert, 2005, Religio and Socity in Qajar Iran, Canada: Routledge Curzon. Otfinoski, Steven, 2004, Afghanistan, New York: Facts on File, Inc.Roxane, Farmanfarmaian (2008), War and Peace in Qajar Persia, New York: Routledge.
 
 
 
دوره 18، شماره 72
پائیز1396
پاییز 1396
صفحه 107-138

  • تاریخ دریافت 17 شهریور 1397