فصلنامه تاریخ روابط خارجی

فصلنامه تاریخ روابط خارجی

بررسی مناسبات شاهرخ تیموری با ممالیک (بر مبنای تلاش برای تعویض پوشش کعبه)

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار تاریخ دانشگاه فردوسی مشهد
2 کارشناس‌ارشد‌تاریخ‌ ایران ‌اسلامی
چکیده
کعبه و مسائل مرتبط با آن از آغاز پیدایش تاکنون، همواره از اهمیت و حرمت ویژه‌ای برخوردار بوده‌است. با ظهور اسلام و تعیین کعبه به‌عنوان قبله مسلمانان، این اهمیت و حرمت ابعاد رسمی‌تر و ماندگارتری به خود گرفت. جدا از نقش اعتقادی، کعبه و حجاز تبدیل به عرصه‌ای برای حضور و رقابت سیاسی، عقیدتی و حتی اقتصادی حاکمان مسلمان نیز گردید. این حضور و رقابت با برخی اقدامات نمادین همچون فرستادن کاروان‌های حج و تعویض پوشش خانه کعبه نمایان می­شد. تا پیش از انقراض خلافت عباسی نظارت عالیه بر اداره حرمین به طور معمول در اختیار دستگاه خلافت بود و سایر حاکمان در تعامل با خلفا امکان حضور در این صحنه را می‌یافتند؛ اما برافتادن خلافت عباسی بغداد و انتقال بازمانده آن به مصر، تشکیل حکومت مقتدر ممالیک در مصر و حاکمیت مغولان بر شرق اسلامی، فضای سیاسی- مذهبی تازه‌ای را در جهان اسلام به‌وجود آورد که بر چگونگی اداره حجاز و امور کعبه نیز تأثیر گذاشت. اگرچه ایلخانان ایران پس از رسمیت دادن به اسلام در دهه پایانی عمر خود برای حضور و نفوذ در حجاز کوشیدند، اما با برافتادن حکومت آنان و  تجزیه سیاسی در ایران، ادامه آن  در عمل به دوره تیموری موکول شد. در دوره تیموری این شاهرخ بود که با تکیه بر میراث سیاسی‌- نظامی پدر و بر اساس رویه دین‌مدارانه خود کوشید از طریق مشارکت در تعویض پوشش کعبه بر اعتبار حکومت تیموری بیفزاید. براین اساس مسأله اصلی این مقاله، بررسی اهداف شاهرخ از این کار و روند اقدامات وی در این زمینه، واکنش ممالیک به او و علل آن و نیز ارزیابی نتیجه این اقدامات است که با بررسی تطبیقی گزارش‌های منابع تیموری و مملوکان انجام شده‌است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Foreign Counselors in Iran, from Their Initial Entrance, up to the Reign of (King) Mohammad Shah of Qajar Dynasty

نویسندگان English

Javad Abbasi 1
Mahnaz Musavi Moghadam 2
1 Assistant Professor of History of Ferdowsi University of Mashhad
2 Master of History of Islamic Iran
چکیده English

The purpose of the current article is examining the performance of foreign counselors I military, cultural and economic fields and the impact and consequences of their presence from their initial entrance to Iran up to closing end of the reign of Mohammad Shah of Qajar dynasty.
The employment of counselors in various fields took place in Safavid era and thereafter and formed a trend which peaked at the time of Qajars. Modernistic tendencies in Iran influenced by the West’s scientific and technical progress plus the country’s backwardness and underdevelopment coming into light, finally prompted the statesman to go for employment of some counselors from developed countries, inviting them to serve as advisers on putting the reform and modernism of Iran into practice.

کلیدواژه‌ها English

Foreign counselors
Safavids
Afsharids
Qajars
منابع و مآخذ
- ابن‌ایاس حنفی، محمدبن احمد (1404 ق.1984م)، بدائع‌الزهور فی وقایع‌الدهور، به تصحیح: محمدمصطفی، قاهره: مرکز تحقیق‌التراث.
- ابن‌بطوطه (1359 )، سفرنامه، ترجمه: محمدعلی موحد، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- ابن‌تغری‌بردی، جمال‌الدین ابی‌المحاسن یوسف (1390-1391ق.)، النجوم‌الزاهره فی‌ملوک مصروالقاهره، قاهره: تراثنا.
- ابن‌حجر عسقلانی (1972م./1392ق.)، ابناء‌الغمربه‌ابناءالعمر، تحقیق: حسن حبشی، قاهره: احیاء‌التراث اسلامی.
- ابن مسکویه،[ابی‌علی احمدبن محمد] (1915 م.)، تجارب‌الامم، مصر: شرکه‌التمدن الصناعیه.
- تتوی، قاضی‌احمد و آصف‌خان قزوینی (1382 )، تاریخ الفی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- الجرزی، عبدالقادربن محمدبن عبدالقادر (2002 م.)، دررالفرائدالمنظمه فی اخبارالحاج و طریق‌المکه المعظمه، بیروت: دارالکتب العلمیه.
- حافظ ابرو (1372 )، زبده التواریخ، به تصحیح: سیدکمال حاج سیدجوادی، تهران: نشر نی.
- حسینی تربتی، ابوطالب (1342 )، تزوکات تیموری، تهران: اسدی ( چاپ افست از چاپ 1773م آکسفورد).
- خنجی اصفهانی، فضل‌الله بن روزبهان (1362 )، سلوک‌الملوک، به تصحیح: محمدعلی موحد، تهران: خوارزمی.
- ____________(1382 ) عالم آرای امینی، به تصحیح: محمداکبر عشیق، تهران: میراث مکتوب.
- خواندمیر،[غیاث‌الدین بن همام‌الدین الحسینی] (1353 )، حبیب‌السیر فی اخبار افراد بشر، تهران: کتابفروشی خیام.
- الدقن، محمد (1382 )، کعبه و جامه آن از آغاز تا کنون، ترجمه و تحقیق: هادی انصاری، تهران: مشعر.
- رضوی، ابوالفضل (1385)، «حج در عهد ایلخانان»، فصلنامه مطالعات تاریخی، شماره‌های 12-11، تابستان 1385، دانشگاه فردوسی مشهد.
- روملو، حسن‌بیگ (1384 )، احسن‌التواریخ، به اهتمام: عبدالحسین نوایی، تهران: اساطیر.
- سمرقندی، کمال‌الدین عبدالرزاق (1369ق)، مطلع سعدین و مجمع بحرین، به تصحیح: محمد شفیع، لاهور: چاپخانه گیلانی.
- سومر، فاروق (1369)، قراقوینلوها، ترجمه: وهاب ولی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
- السیوطی، ابی‌فضل جلال‌الدین عبدالرحمن (1414ق./1993م.)، تاریخ‌الخلفاء، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: مؤسسۀ الکتب الثقافیه.
- شبارو، عصام محمد (1380 )، دولت ممالیک و نقش سیاسی و تمدنی آنان در اسلام، ترجمه: شهلا بختیاری، قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
- الشریده، ایمن ابراهیم (1384 )، روابط سیاسی ایران عهد تیموریان با مصر و شامات عهد ممالیک، تهران: وزارت امور خارجه.
- طبری، محمدبن جریر(1375 )، تاریخ الرسل و الملوک(تاریخ طبری)، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر.
- العینی، بدرالدین محمودبن احمد (1410 ق.)، عقدالجمان فی تاریخ اهل‌الزمان، به تصحیح: محمدمحمدامین، قاهره: الهیئه المصریه.
- غفاری قزوینی، احمد (1342 )، تاریخ جهان‌آرا، با حواشی: حسن نراقی، تهران: کتابفروشی حافظ.
- فاسی، تقی‌الدین محمدبن احمد (1419 ق./1998 م.)، العقدالثمین فی تاریخ بلدالامین، تحقیق: محمد عبدالقادر احمدعطا، بیروت: دارالکتب العلمیه.
- _________ (1956 م.)، شفاءالغرام به اخبار البلدالحرام، مکه: مکتبه التهفه الحدیثه.
- مجدی، ابی‌طالب (1362)، زینت‌المجالس، به تصحیح: احمد احمدی، تهران: سنایی.
- مقریزی، تقی‌الدین ابی‌العباس احمدبن عبدالقادر العبیدی (بی‌تا)، السلوک لمعرفه دول‌الملوک، تحقیق: محمد عبدالقادرعطا، بیروت: دارلکتب العلمیه.
- مستوفی، حمدالله (1336)، نزهه‌القلوب، به کوشش: محمد دبیرسیاقی، تهران: کتابخانه طهوری.
- مستوفی بافقی، محمد مفید (1385)، جامع مفیدی، به کوشش: ایرج افشار، تهران: اساطیر.
- منز، بئاتریس فوربز (1390 )، قدرت، سیاست و مذهب در ایران عهد تیموری ،ترجمه: جواد عباسی، مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.
- میرجعفری، حسین (1381)، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره تیموریان و ترکمانان، تهران: سمت.
- میرخواند، [میرمحمدبن سیدبرهان الدین خواندشاه] (1339 )، روضه‌الصفا، تهران: کتابفروشی‌های مرکزی، خیام و پیروز.
- نظامی باخرزی، عبدالواسع (1371 )، مقامات جامی، به تصحیح : مایل هروی، تهران: نی.
- نوایی، عبدالحسین (1341 ) اسناد و مکاتبات تاریخی ایران از تیمورشاه تا شاه اسماعیل، تهران: بنگاه ترجمه و نشرکتاب.
- واله اصفهانی قزوینی، محمدیوسف (1379)، خلدبرین (تاریخ تیموریان و ترکمانان)، به‌کوشش: میرهاشم محدث، تهران : میراث مکتوب.
 
- Broadbridge, Anne Falby (2001), Mamluk Ideological And Diplomatic Relations With Mongol And Turkic Rulers of The Near Eastern And Central Asia, Ph.d Dissertation, University of Chicago, Chicago, Linois.
 
- Melville, Charles (1992), "The Year of The Elephant": Mamluk-Mongol Rivalry In The Hejaz In The Reign of Abusaid (1317-1335), Studia Iranica 21.
 
- Amitai-Periss, Reuven (2004), The Mamluk-Ilkhanid War (1260-1281), London, Cambridge University Press.
 
- Subtelny, Maria E. (2007), Timurid in Transition (Turko – PersianPolitics and Acculturation in Medieval Iran, Leiden . Boston, Brill.
 
 

  • تاریخ دریافت 11 تیر 1390
  • تاریخ بازنگری 21 اسفند 1397
  • تاریخ پذیرش 05 شهریور 1390